Wikipedyjo:Ślabikŏrzowy szrajbōnek

Ze Wikipedia
Przyńdź do: nawigacyje, sznupańo

Chociŏż szrajbōnek Feliksa Steuera je u nŏs ôficjalny podwiela ślōnskŏ gŏdka niy mŏ dlŏ siebie żŏdnygo, ôd 26 lutygo 2010 idzie na ślōnskij Wikipedyji pisać we ślabikŏrzowym abecadle. Niyma ôn nowy ôficjalny szrajbōnek, je jyno ôpcyjōm dlŏ tych, kerzi już by chcieli zaczōńć budowaniy na nowo naszyj yncyklopedyje. Niży dane sōm reguły jak pisać we tym szrajbōnku.

Prawidła[Sprowjej]

Techniczne sprawy[Sprowjej]

Kożdy artikel narychtowany we nowym abecadle trza ôznoczać mustrym NowOrt. Przed samym artiklym styknie wciepać cośik takigo:

{{NowOrt}}

'''Ugiany''' – [[wieś]] rozlygowanŏ we połedniowo-wschodnij [[Polsko|Polsce]]. (...)

Przidoł to ôdpednio kategoryjo.

Prawidła pisanio[Sprowjej]

Podwiela co przidowōmy ze zajty PLS:

Kanōna szrajbowanio Ślōnskij Godki
przijynte 10.08.2010 we Cieszynie

Ogólne zasady teoretyczne kodyfikacji pisowni[Sprowjej]

  • zachowanie ortograficznych przyzwyczajeń polskich i – co się z tym wiąże – ograniczenie do minimum nowych liter
  • trzymanie się reguł i zasad – nieszukanie wszelkich wyjątków i archaizmów – jeśli na dużym obszarze Górnego Śląska wymawia się zgodnie z ogólniejszą regułą, a na małych obszarach występują pewne od niej odstępstwa, wybiera się wymowę (a wraz z tym zapis) zgodny z ową ogólną regułą.

W zasadach pisowni trzeba się zdecydować na dwie właściwie sprzeczne tendencje, które jednakże trzeba starać się godzić:

  • wybór cech, więc i sposobów zapisu charakterystycznych dla Śląska, wyróżniających Śląsk; takich, które są wskazywane, wymieniane jako charakterystyczne przez wielu badaczy, dialektologów (do takich należałoby m.in. uproszczenie grup spółgłoskowych z drugim elementem „ł” przed samogłoskami tylnymi:

Śląsk środkowy „Zanik ł po spółgłosce a przed samogłoską tylną: chop, cowiek, pwakać, co zresztą jest zjawiskiem znanym na całym Śląsku północnym po Lędziny, Gliwice, Koźle, okolice Głogówka na lewym brzegu Odry, np. do Wrocawia…” (Bąk 416) „wymowa grup spółgłoskowych z ł (redukcja ł): gowa, gupi, chop, tuste wosy” (Cząstka-Szymon, Synowiec, 12)

  • wybór cech i sposobów zapisu, które pozwalają na łatwiejszą identyfikację wyrazu poprzez ciągłość historyczną zapisu: np. „rz”, np. „strz”: strzimać, choć budzi wątpliwości swym wyglądem np. wyraz strzewiki – dlatego też w tworzonych poźniej słownikach pisownia szczewiki zostanie uwzględniona jako równorzędna z pokazaną w elementarzu pisownią strzewiki;

[Na części Śląska nie doszło poza tym do uproszczenia: strz > szcz, zdrz > żdż, więc wymowa jest bliska pisowni: strzewiki, trześnia, strzylać, zdrzōdło, ujzdrzeć; pisownia uświadamia etymologię i pewne zjawisko fonetyczne; oczywiście, wymowa uproszczona wszędzie tam, gdzie obowiązuje, jest zalecana]

Przyjęte rozwiązania szczegółowe[Sprowjej]

Dodatkowe litery w alfabecie śląskim[Sprowjej]
  • ō – na oznaczenie dźwięku nazywanego „o” pochylone, czyli dźwięku pośredniego w swojej barwie między [o] oraz [u], który w większości jest kontynuacją historycznego „o” długiego (czyli tam, gdzie w języku ogólnopolskim występuje litera ó), zdarza się jednak także w miejscach, w których ogólna polszczyzna stosuje zapis u – czasem zresztą w wyniku ortograficznej zmiany historycznej: kluski, buty)
  • ô – na oznaczenie nagłosowego (początkowego) „o”, które może być (bardzo często jest) labializowane, tzn. poprzedzone protetyczną głoską [ł] – labializacja nagłosowego „o” nie jest w śląszczyźnie obligatoryjna, może wystąpić, ale nie musi; nawet u tej samej osoby mogą występować formy labializowane i nie, np. ojciec i łojciec, oko i łoko, okno i łokno itd.; przyjęcie osobnej litery na oznaczenie tych pozycji wyrazowych daje podwójną korzyść: a) pozwala odczytywać te miejsca w zależności od przyzwyczajeń mówiącego, b) ułatwia układanie słowników: słowa z nagłosowym o podlegającym labializacji znajdą się w nim tylko raz, nie trzeba ich umieszczać w słowniku dwukrotnie (litery o oraz ł są bardzo od siebie oddalone)

UWAGA: przyznaje się pierwszeństwo oznaczaniu labializacji na początku wyrazu (w nagłosie) przed oznaczaniem „o” pochylonego; wydaje się bowiem, że zwężenie artykulacji o w nagłosie następuje prawie wyłącznie przed spółgłoskami sonornymi, które także w polszczyźnie silnie wpływały na zwężenie artykulacji samogłosek, jest to więc sposób wymowy dość naturalnych w tych pozycjach u osób, które (nawet częściowo) opanowały sposób wymowy pochylonego „o” i jego bardzo wysoką frekwencję w śląszczyźnie

  • oznaczanie za pomocą ŏ miejsc, w których występuje „a” pochylone – głoska (w pewnym, aczkolwiek dopuszczalnym, uproszczeniu rzecz ujmując) na Górnym Śląsku (przemysłowym) oraz na Śląsku Cieszyńskim wymawiana jako „o”, na Śląsku Opolskim wymawiana jako dyftong „oł” (opolski dyftong „oł” zaznaczamy przez ŏ (o z łuczkiem) – na terenach bezdyftongicznych można pisać bez tego łuczka: jest to dopuszczalny i traktowany jako równorzędny wariant zapisu w każdej publikacji poza terenami dyftongicznymi czy też po prostu możliwy do stosowania przez autorów używających śląszczyzny bezdyftongicznej): gŏdać : godać

UWAGA: w niektórych pozycjach – szczególnie przed spółgłoskami nosowymi „a” pochylone jest wymawiane z większym stopniem zwężenia artykulacji, a więc jako głoska wyższa niż [o], czyli jako „o” pochylone – w tych miejscach – zgodnie z faktyczną wymową – zapisywane jest także ō

Sposób zapisu pewnych połączeń głoskowych[Sprowjej]
  • w miejscach, w których w języku polskim występuje rz (czyli pozostałość prasłowiańskiego „r” miękkiego) w śląszczyźnie także zapisujemy rz; w szczególności dotyczy to także połączeń: trz, strz, drz, zdrz – pomimo tego, że w tych sytuacjach w wymowie następuje prawie obligatoryjne uproszczenie: [ščeviki], [ščylać], [žǯadło]; taki zapis, czyli: strzewiki, strzylać, zdrzadło, trzina, trzidziści, trzi pozwala zachować ciągłość historyczną (z uwzględnieniem dopuszczalnych równorzędnych obocznych form zapisu w późniejszych słownikach, typu: szczewiki).
  • nie zapisujemy mazurzenia (ale na terenach mazurzących każdy może czytać, a nawet powinien z mazurzeniem). UWAGA: w regionalnych publikacjach (nienormatywnych: elementarze ogólnośląskie itp.) mazurzenie może być zaznaczane.
  • labializacja – zaznaczana jest odpowiednią literą w każdym miejscu, gdzie można się jej spodziewać
  • uproszczenie grup spółgłoskowych (szczególnie na początku wyrazu), których drugim elementem jest ł – wypadnięcie owego drugiego elementu ł – gowa, chop, za bozna, tuste­. UWAGA: regionalnie tam, gdzie panuje wymowa ze spółgłoską ł, bdzie ona także występować w zapisie: głowa, chłop, tłuste.
  • usunięcie ł w grupach spółgłoskowych wygłosowych (gdy jest ono morfologicznym wyznacznikiem czasu przeszłego w języku polskim) – Ø morfologiczne w 3. osobie liczby pojedynczej rodzaju męskiego w czasie przeszłym jest wykładnikiem trzech kategorii: a) jako wyznacznik czasu przeszłego, b) jako wyznacznik rodzaju męskiego, c) końcówka osobowa; tym samym w 1. os. zapisujemy formy: znodech, prziniōsech, prziniōsżech, a w 2. os. formy: znodżeś, prziniōsżeś
  • połączenia ke, ge piszemy bez elementu graficznego i, czyli do zapisu wybiera się wymowę twardą, a mówić można w zależności od zwyczaju;

w przypadku końcówek przymiotnikowych, w których pojawia się „e” pochylone, możliwe są dwa typy wymowy, a więc i dwa typy zapisu: a)-yj, -ygo, -ymu, wtedy w zapisie przed końcówką występuje litera i: -kiyj, -giyj, -kiygo, -giygo, -kiymu, -giymu (polskiyj, polskiygo, drogiymu) b)-ij, -igo, -imu: polskij, polskigo, drugimu

  • zakończenia: -yj / -ij (ślōnskiyj, dalij, przodzij, piyrszyj) nie ulegają w zapisie uproszczeniu, czyli nie tracą litery j, choć w wymowie jest to możliwa oboczna wymowa
  • nosówki rozłożone z wyjątkiem odpowiednika ogolnopolskiego „ę” na końcu –
  • rozkład przed spółgłoskami zwartymi i zwarto-szczelinowymi taki sam, jak w polszczyźnie, czyli:

a) -om-, -em- przed wargowymi (wymowa i zapis) b) -on-, -en- przed przedniojęzykowymi (zębowymi i dziąsłowymi) i tylnojęzykowymi (w tym drugim przypadku jako graficzny odpowiednik [ŋ]) c) -oń-, -eń- przed środkowojęzykowymi;

  • z kolei przed szczelinowymi zapis odzwierciedla nosowość konsonantyczną, czyli -on-, -en- (Ślōnzok, Ślōnsk, mynża),
  • w wygłosie -ōm jako odpowiednik ogólnopolskiego grafemu -ą
  • odpowiedniki ogólnopolskiego grafemu -ę w wygłosie mają trzy realizacje fonetyczne zdecydowanie różniące się w trzech podstawowych regionach Śląska, niedające się pogodzić w jednym typie zapisu – zostają wiec przyjęte trzy sposoby zapisu:

a) na Górnym Śląsku przemysłowym (w katowickim) -a, b) na Śląsku Opolskim a z tyldą, c) w cieszyńskim w czasownikach w 1. osobie -ym, w bierniku –e

  • wstawne d i t w formach historycznie uprawnionych – zdrzadło i strzoda
  • przedrostek stopnia najwyższego przymiotników i przysłówków w postaci noj-: nojlepszy, nojgryfnij. UWAGA:

a) możliwa jest jego wymowa z dyftongiem i w związku z tym zapisem odpowiednim: nŏ-, nŏlepszy, nŏgryfnij b) możliwa jest jego wymowa z samogłoską –e-: nej-: nejlepszy, nejgryfnij Oba te regionalne typy wymowy i zapisu uważane są za równorzędne i mogą być używane na terenach, na których taka wymowa występuje. W niektórych regionach będą one nawet przeważające lub jedyne.

  • w 1. os. liczby pojedynczej czasu przeszłego występuje (na wzór dawnego aorystu) końcówka -ch (ruchoma): godałach, godołech / godołch / joch godoł / jożech godoł / godołżech
  • samogłoska kończąca temat czasu przeszłego (odpowiednik ogólnopolskiego -y-/-i-) może być zapisywana zgodnie z przeważającym u danej osoby/w danym regionie sposobem wymowy:

a) ō: bōł, bōła, bōły; robiōł, robiōła, robiōły b) y-: był, była, były; robiył, robiyła, robiyły UWAGA: regionalnie możliwa jest wymowa i tym samym zapis w tych pozycjach -i- po spółgloskach miękkich: robił, robiła, robiły

  • usunięcie (w stosunku do stanu ogólnopolskiego) w zapisie -ć jako wyznacznika bezokolicznika po ś-, ź-: wlyź, niyś, kraś; tym samym dla tematów samogłoskowych wykładnikiem morfologicznym bezokolicznika jest -ć: godać, prać, kitnōńć, a dla tematów spółgłoskowych, czyli zakończonych na ś-, ź- wykładnikiem morfologicznym bezokolicznika jest Ø: wlyź, niyś, kraś; są też – oczywiście – bezokoliczniki o innych zakończeniach, np. pōmōż (moga ci pōmōż).

Zasady dotyczące pisowni germanizmów[Sprowjej]

Germanizmy to niezbywalna część etnolektu górnośląskiego na każdym poziomie języka: fonetycznym, morfologicznym, składniowym, leksykalnym. Ze względu na ich pochodzenie, czasem uświadamiane przez mówiących, a czasem nie, należy ustalić jednolite sposoby zapisu. W związku z tym, że ogólnie przyjęto zasadę, by nie odstępować od ogólnopolskich reguł i przyzwyczajeń ortograficznych, stosowne byłoby i w tym przypadku te normy zastosować. Przyjmuje się wobec tego następujące rozwiązania szczegółowe zgodne z wymową w śląszczyźnie:

  • litera u w miejscu drugiego segmentu niemieckiego dyftongu, jako odpowiednik drugiego elementu niemieckiej grupy grafemów au: jak w polskich wyrazach obcego pochodzenia typu auto, Australia: ausdruk, ausgus, autobana
  • brak w ortografii śląskiej niemego „h” przed spółgłoską wydłużającego wymowę poprzedniej samogłoski: autobana, bana, banka, na banhofie
  • zapis litery z na oznaczenie głoski [z], nawet gdy w źródłowym haśle niemieckim występuje litera s: szlagzana, z zachowaniem jednak zapisu aus- w funkcji prefiksoidu: ausdruk,
  • zapis litery c na oznaczenie głoski [c], nawet gdy w źródłowym haśle niemieckim występuje litera z: cug, ancug
  • zapis dwuznaku sz w miejscu źródłowego sch: szlagzana, szlauch. UWAGA: w nawiązaniu do tej zasady i do rozszerzania się wymowy sz przed społgłoskami także w wyrazach nieniemieckiego pochodzenia przyjmuje się możliwości zapisów wariantywnych: za równorzędne uważa się możliwości zapisu s i sz przed spółgłoskami w germanizmach i w niektórych innych wyrazach, także we współczesnych zapożyczeniach: skarbnik / szkarbnik, snikers / sznikers, stympel / sztympel
  • zapis połączenia literowego aj w miejscu źródłowego niemieckiego ei: ajerkuchy, ajerkoniak, majzel
  • zapis oj w miejscu niemieckiego eu w wyrazach typu: Ojgyn

Kej szrajbujymy ze srogij buchsztaby[Sprowjej]

zasady przijynte 11.03.2013 w Rybniku

1) Imiona i nazwiska ludzi, dejmy dyć (d.d.): Antōn Nowok, Stanik Rduch, Ewald Stefan Pollok.

2) Imiona własne zwierząt i drzew, np.: d.d.: Aza, Pikuś, Mruczek.

3) Imiona własne bogów i postaci mitologicznych, d.d..: Chrystus, Kristus, Allach, Hera, Posejdōn, Pegaz.

4) Jednowyrazowe i wielowyrazowe przydomki, pseudonimy, przezwiska, d.d.: Angelus, Ondra Łysohorsy, Litwos, Chudy, Andzia, Siwy, ale: jeśli przydomek jest wyrażeniem przyimkowym, to występujące w nim rzeczowniki piszemy wielką literą, a przyimek małą, d.d.: Lyjo z Rudy, Jan z Głogowa, Johan Jorg vōn Hohenzollern, Jan z Głogowa, Matka Teresa z Kalkuty.

5) Imiona własne ludzi użyte w znaczeniu przenośnym, czyli nazwisko autora użyte w znaczeniu jego dzieła, np.: d.d.: Czytołżech Kamuselle. Suchołech Makule a Niybudka.

6) Nazwy mieszkańców kontynentów, krajów, starożytnych państw, d.d.: Europyjczyk, Australijczyk, Polka, Ślōnzok, Meksykaniec, Wyngerka, Fenicjanin, Rzymianin, ale: polka (miano tańca), meksykaniec (miyszkaniec sztadta), wyngerka (miano gałyńzi i ôwoca ôd ônyj), rzymianin (miyszkaniec sztadta) piszemy z małej litery.

7) Nazwy członków narodów, ras i grup etnicznych, d.d.: Arab (człōnek nacyje), Słowianin, Żyd, Jewel (człōnek nacyje), Ślōnzok, Szwed, Murzin, Nyjger (chop rasy czornyj), Metys (Indianer pokrojcowany ze biołōm krwiōm), Papuas, ale: arab (kōń), żyd, jewel (wyznowca judaizma), murzin (ôpolōny abo tyn co robi za keregoś robota), metys (gowiydź, krojcōng) piszemy z małej litery.

8) Nazwy mieszkańców terenów geograficznych, np. regionów, prowincji, krain, wysp: Warmiok, Kaszub, Katalōnka, Ślōnzok, Bajerok, Balearczyk, Bohemyjok, ale: krakowiok (miano tańca), kujawiok (miano tańca) piszemy z małej litery.

9) Nazwy dynastii, d.d.: Piasty, Jagiellōny, Rōmanowy, Habsburgi.

10) Przymiotniki dzierżawcze (odnoszące się do właściciela, autora, twórcy) utworzone od imion własnych, d.d.: chałpa Szczepōnikowo, sznit Rembrandtowy, baśnik Gojowy, ôficyna Roczniokowo, ferajna Gorzelikowo.

11) Nazwy świąt i dni świątecznych, d.d.: Nowy Rok, Noje Rok, Popielec, Wielkanoc, Srogi Tydziyń, Srogi Piōntek, Dziyń Matki, Mutertag, Boże Ciało, Dziyń Fatra, Zielōne Świōntki, Zaduszki, Wszyjskich Świyntych, Wilijo, Gody, Boże Narodzynie, Pascha, ale: niydziela wielkanocno, strzoda popielcowo, pascha (futer).

12) Nazwy imprez międzynarodowych lub krajowych, d.d.: Dziyń Ślōnskij Godki, Dziyń Ziymie, Światowy Dziyń Modziokōw, ale: przyimki występujące wewnątrz tych nazw piszemy małą literą: Dziyń bez Auta.

13) Tytuły czasopism, nazwy wydawnictw seryjnych, d.d.: Cajtōng Ślōnski, Ślōnsko Nacyja, Bibljotyka Ślōnskij Godki, ale: spójniki i przyimki występujące wewnątrz tych tytułów piszemy małą literą, d.d.: Literatura na Świecie, ale: w tytułach, które nie odmieniają się, wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz, d.d.: Czas gōrnoślōnski.

14) W podtytułach czasopism oraz w tytułach jednorazowych dodatków do pism wielką literą piszemy tylko człon pierwszy, pozostałe człony - małą literą, d.d.: „Jaskōłka Ślōnsko. Mōnatszrift ślōnskich regijōnalistōw”.

15) W tytułach jednorazowych dodatków, które są okazjonalne, nie mają numeracji, a jego wydania łączą się z jakimś wydarzeniem, a nie konkretnym terminem, wielką literą piszemy tylko człon pierwszy, pozostałe człony - małą literą np.: d.d.: Kanōna ślōnskij godki, ale: stały dodatek, który ma własną numerację, ukazuje się regularnie, piszemy wielkimi literami, d.d.: Kujōn Polski, Srogi Format (bajlagi Cajtōnga Welōnkowego).

16) Pierwszy wyraz w tytułach książek, utworów muzycznych, artykułów, dzieł sztuki, zabytków językowych, deklaracji, d.d.: Rufijok z familokōw (buch), „Głos sie zrywo dusza śpiywo. Nojpiykniejsze melodyje ôperetkowe w ślōnskij interpretacje Maryjana Makule”, Zbornik polsko-ślōnski, Słownik gōrnoslōnskij godki, Perła w korōnie Ołtorz maryjacki (rzeźba Wita Stwosza), Ôrdunek gōrny, Psałtyrz florianowy, Deklaracyjo praw bajtla, ale: wszystkie wyrazy w tytułach ksiąg biblijnych pisze się wielką literą, d.d.: Dzieje Apostołowe.

17) Nazwy krojów czcionek drukarskich, d.d.: Calibri, Tahoma, Times New Roman.

18) Nazwy języków programowania, programów i systemów komputerowych, d.d.: Pascal, Unix abo UNIX, Windows, Android, Word.

19) Nazwy witryn i portali internetowych piszemy wielką literą, z wyjątkiem spójników i przyimków, występujących wewnątrz tych nazw, d.d. Interia, Interyjo, Onet, Ônet.

20) Nazwy gwiazd i ich mieszkańców, planet, konstalacji, d.d.: Drōga Mlyczno, Srogi Wōz, Goldyn Fisza, Mars, Marsjanin, Marsjanka, Plutōn, ale: wyrazy: Ziymia, Erda, Miesiōnczek, Galaktyka tylko w znaczeniu astrologicznym piszemy wielką literą.

21) Wyrazy kosmos oraz wszechświat możemy w liczbie pojedynczej zapisywać małą lub wielką literą: kosmos abo Kosmos, wszechświot abo Wszechświot; w liczbie mnogiej oba słowa zapisujemy małą literą: kosmosy, wszechświoty.

22) Nazwy geograficzne, czyli nazwy kontynentów, części świata, krajów, starożytnych państw, regionów, prowincji, stanów, miast, wsi, dzielnic i osiedli, d.d.: Europa, Ameryka Łacińsko, Japōnia (= Land Kirsze na Kwitniyniu), Kanada (= Kraj Liścia ôd Klōna), Rzeczpospolito Polsko, Republika Silesia, Persyjo, Rzym, Silezyjo, Silesia, Oberschlesien, Ôntario, Dakota Połedniowo, Charlestōn, Zobrze, Radlin, Fryna, Chebzie (wiertle w Rudzie), Zandka, Skalaj, Borsig (zidlōngi w Zobrzu), ale: kanada (czegoś do fola), charlestōn (taniec) piszemy z małej litery.

23) Inne nazwy geograficzne, czyli nazwy np.: oceanów, mórz, jezior, rzek, nizin, wyżyn, gór, pustyń, puszcz, kanałów, wysp, półwyspów oraz nazwy geograficzno - kulturowe, d.d.: Atlantykowy Ôcean, Atlantyk, Pacyfik, Baltik Mer, Bałtyk, Gopło, Wisła, Ôdra, Ôder, Ślōnsko Nizina, Krakowsko - Czynstochowsko Wyżyna, Ślōnsko Wyżyna, Jesiōniki, Beskidy, Beskid Ślōnski, Sudety, Karpaty (pasma gōrske), Czantoryjo, Sahara, Srogo Pustynia Pioskowo, Głubczycki Płaskowyż, Gliwicki Kanal, Kanal Gliwice, Uznam, Grenlandyjo, Archipelag Galapagos, Indochinowy Pōłinzel, Japōńske Inzle, Bliski Wschud, ale: wieprz (gowiydź), jawa (motorad marki Jawa) piszemy z małej litery, ale: jeśli nazwa geograficzna składa się z dwóch wyrazów i gdy drugi wyraz jest rzeczownikiem w mianowniku nieodmieniającym się, to wtedy pierwszy człon (wyraz pospolity) piszemy małą literą, a drugi wielką, d.d.: mer Marmara, jezioro Śniardwy, pustynia Kalahari, wyspa Bali, pōłainzel Hel.

24) Przymiotniki: połedniowy (soutowy), pōłanocowy (nordowy), wschodni (ōstowy), zachodni (westowy), dolny (spodni), gōrny (wiyrchny), mały (klajne), nowy (noje), stary, srogi wchodzące w skład nazwy geograficznych, d.d.: Ameryka Połedniowo, Nord Mer, Przilōndek Pōłanocowy, Morze Wschodniosyberyjskie, Westowy Rand Jordana, Zachodnio Pustynia, Dolno Saksōnia, Spodni Ślōnsk, Gōrny Ślōnsk, Wiyrchny Ślōnsk, Wiyrchny Zair, Mało Panew, Małe Inzle Sundajske, Nowy Jork, Staro Zagora, Wielgi Kaniōn Kolorado, Sroge Przikopy Afrykōńske, Rōw Maryjanowy.

25) Jednowyrazowe i wielowyrazowe nazwy ulic, parków, rynków, budowli, zabytków, obiektów sportowych, d.d.: Drogowo Trasa Średnicowo, Wojewōdzki Park Kultury i Wyczynku, Wojewōdzki Park Kultury a Alōnga, Widokowy Park Beskida Ślōnskigo, Widokowy Park Cysterske Kōmpozycyje Widokowe Rudōw Wielgich, Rynek, Huta Franciszka, Barbakan, Pałac Młodzieży, Palast Modziokōw, Pałac Kawalera, Kawaler Palast, Zōmek Ślōnskich Piastōw, Wieża Eiffla, Spodek, Nacyjowy Stadiōn Ślōnski, Nacyjowo Ôpera Ślōnsko, ale: jeśli stojący na początku nazwy wielowyrazowej wyraz, np.: ulica, aleja, plac, park, kopiec, klasztor, kościół, pałac, willa, most, pomnik, cmentarz jest tylko nazwą gatunkową (rodzajową), to piszemy go małą literą, a pozostałe wyrazy wchodzące w skład nazwy - wielką literą: ulica (skrōt: ul.) Kwiotkowo, alyja Korfantego, plac (skrōt: pl.) Konstytucyje, plac Wolności, park Ujazdowski, kopiec Wyzwolynio, klosztor Franciszkanōw, kościōł sanktus Andrzyja, kościōł Na Gōrce, kościōł ss. Wizytkōw, pałac Gatschowtōw, palast Hohenllohōw, willa Caro, most Groszowy, dynkmal Zgoda, kerchōw Mater Dolorosa, ale: jeśli w nazwie wyraz aleja występuje w liczbie mnogiej, to piszemy go wielką literą, d.d.: Aleje Lichnowskigo, Aleje Wojska Polskigo, ale: spójniki i przyimki występujące wewnątrz tych nazw piszemy wielką literą, d.d.: ulica Żwirki a Wigury, plac Cyryla a Metodego, kościōł Sanktus Pyjtra a Paulka.

26) Nazwy urzędów, władz, instytucji, szkół, d.d.: Sejm Ślōnski, Wojewoda Ślōnski, Uniwersitet Ślōński, ale: spójniki, przyimki i skróty w tych nazwach piszemy małą literą, d.d.: Finansamt we Rybniku, Amt woj. Ślōnskigo.

27) Nazwy orderów i odznaczeń, d.d.: Ôrder Kawalerowy Legije Hōnorowyj, Ôrder św. Rity, Ôrder Uśmiechu.

28) Jednowyrazowe i wielowyrazowe nazwy nagród, d.d.: Ôscar, Nobel, Nagroda Nobla, Ceno Noblowo, Wiktor, ale: jeśli przed nazwą nagrody znajduje się wyraz pospolity nagroda, to piszemy go małą literą, d.d.: nagroda Złoto Palma.

29) Nazwy firm, marek i typów wyrobów przemysłowych, d.d.: Jawa (marka motorada), Pollena (marka towarōw i fyrma), Polonez (marka auta), Pepsi - Cola (marka i fyrma), Kodak (marka i firma), ale: małą literą piszemy: jawa (motorad marki Jawa), pollena (wyrōb marki Pollena), polonez (auto marki Polonez; utwōr muzikowy, miano tańca), pepsi - cola (napōj), kodak (produkt fyrmy Kodak).

30) Skrótowce literowe i głoskowe, d.d.: RAŚ (Ruch Autōnōmije Ślōnska), PAN (Polsko Akadymijo Naukōw), PTK (Polsko Telefōnijo Komōrkowo; Polska Telewizyjo Kablowa), ale: w niektórych rodzajach skrótowców zależy to od przyjętego zwyczaju, d.d.: Gasprom abo GASPROM, Cepelia lub CPLiA (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego), Hortex lub HORTEX, Pafawag (Państwowo Fabryka Wagōnōw), ale: jeśli skrótowiec zawiera litery oznaczające przyimek lub spójnik, to piszemy je małą literą, d.d.: WSiP (Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne), MSWiA (Ministerstwo Spraw Wewnyntrznych i Amtōw), ale: jeśli wewnątrz skrótowca występują inne litery oznaczające głoski wewnątrzwyrazowe, piszemy je także małą literą, d.d.: PZmot (Polski Zwiōnzek Motorowy), ale: jeśli w skrótowcu występuje dwuznak „ch”, to „c” piszemy wielką literą, a „h” - małą, d.d.: BCh (Bataliōny Chopske).

31) Symbole nazw pierwiastków chemicznych, d.d.:. O (tlyn), H (wodōr), C (wōngel), Zn (cink).

32) Skróty tytułów Starego i Nowego Testamentu, czyli: ST, NT.

33) Zaimki dzierżawcze wyrażone w stosunku do człowieka, boga, króla d.d.: ku Cia, ku Wōm, ze Cia, My Krōl, My Kynig, Ty Pōnbōczku.

34) Zaimek dzierżawczy kiedy mówi bóg, król, naród o sobie albo o sobie z kimś d.d.: Naszo sztama (kej godo Pōnbōczek), My Nacyjo, My Kynig.

35) Rzeczowniki ze względów emocjonalnych, d.d. Muti, Mama, Fater, Ôjciec, niydugo nawiedza Wasza Familijo, Hera, Zocno, Przōnie.

36) Szczególnie ważne uroczystości, wydarzenia, d.d. Krzciny, Abraham, Piyrszo Kōmunijo, Kōnfirmacyjo, Strzybne Wesele.

37) Kiedy piszemy zdanie po kropce, wykrzykniku, pytajniku d.d. * Baba szła ku chałpie. Ôna wlazła we siyń. * Mosz taszynlampa? – Ja, mōm. * Ôdewrzij! Je żeś? *

38) Dużą literą zaczynamy pierwszy wyraz po dwukropku, ale tylko w wypadkach:

a) Kiedy przytaczamy cudze zdanie lub cytat, d.d. * Ôn pedzioł: Mosz recht. * Znocie: „Być abo niy być...”
b) Kiedy podajemy jakiś opis lub wyliczenie ujęte w dłuższym wypowiedzeniu, d.d. * Sprawa miała się tak: Ôn wloz na ryczka... * Prziszoł nowy rok bestōż trza bōło juzaś bulić sztojery: a) Sztojer za chałpa; b) Sztojer za auto; c) Sztojer ôd fyrmy. *

39) Dopuszczalne jest, ze względów graficznych, stosowanie dużej litery w poezji przy rozpoczynaniu wersu od nowej linii, d.d. * Ana, Ana, Ana, Ana, Ana,* Jo Cie zōł wi zōł dostana * Choć byś wlazła i pod stōł *

Numeralesy[Sprowjej]

propozycyjo


Numeralesy ślōnske

Numerales – część mowy określająca liczbę, ilość, liczebność, wielokrotność lub kolejność. Niektóre numeralesy (d.d. cyntral, ornōngowe) odmieniają się (przez przypadki i rodzaje).

Numerales łączy się z rzeczownikiem, określając go. Podlega deklinacji. Wyjątek stanowi numerales poła, natomiast numerales pōłtora nie podlega deklinacji, ale odmienia się przez rodzaj gramatyczny.

W języku śląskim istnieją następujące rodzaje numeralesōw:

- cyntral – d.d. roz, dwa, trzi

- ornōngowe – d.d. piyrwy, drugi, trzeci

- kōnckowe – d.d. ćwierć, pōł, pōłtora, jedna drugo, trzi szworte, sztyry piōnte

- kolektiw – d.d. dwuch, trzech, sztyrech

- mnożōne – d.d. podwujny, potrujny

- niyzmianowane – d.d. niywiela, pora, poradziesiōnt, poraset, trocha, dużo, mało

- wielorake – d.d. dwojaki, trojaki

- wielanasobne – d.d. trzikroć, dwakroć

- ze wiela cifrōw – d.d. trzista trzinoście


Cyntral numeralesy i ornōngowe numeralesy

Cyntral numeralesy i ornōngowe numeralesy zapisujemy:

cyntral numeralesy ornōngowe numeralesy

0 nul nulowy

1 roz piyrwy

2 dwa drugi

3 trzi trzeci

4 sztyry szworty

5 piynć piōnty

6 sześ szusty

7 siedym siudmy

8 ôziym usmy

9 dziewiynć dziewiōnty

10 dziesiynć dziesiōnty

11 jedynoście jedynosty

12 dwanoście dwanosty

13 trzinoście trzinosty

14 sztyrnoście sztyrnosty

15 piytnoście piytnosty

16 szesnoście szesnosty

17 siedymnoście siedymnosty

18 ôzmiynoście ôziymnosty

19 dziewiytnoście dziewiytnosty

20 dwadziścia dwadziesty

30 trzidziści trzidziesty

40 sztyrdziści sztyrdziesty

50 piyndziesiōnt piyndziesiōnty

60 sześdziesiōnt sześdziesiōnty

70 siedymdziesiōnt siedymdziesiōnty

80 ôziymdziesiōnt ôziymdziesiōnty

90 dziewiyndziesiōnt dziewiyndziesiōnty

100 sto setny

200 dwiesta dwasetny

300 trzista trzisetny

400 sztyrysta sztyrysetny

500 piynset piyńsetny

600 sześset sześsetny

700 siedymset siedymsetny

800 ôziymset ôziymsetny

900 dziewiynset dziewiynsetny

1 000 tysiōnc tysiōncowy

2 000 dwa tysiōnce dwatysiōncowy

3 000 trzi tysiōnce trzitysiōncowy

4 000 sztyry tysiōnce sztyrytysiōncowy

5 000 piynć tysiōncōw piynćtysiōncowy

6 000 sześ tysiōncōw sześtysiōncowy

7 000 siedym tysiōncōw siedymtysiōncowy

8 000 ôziym tysiōncōw ôziymtysiōncowy

9 000 dziewiynć tysiōncōw dziewiynćtysiōncowy

1 000 000 milijōn milijōnowy

2 000 000 dwa milijōnōw dwamilijōnowy

1 000 000 000 milijard milijardowy

2 000 000 000 dwa milijardōw dwamilijardowy

1 000 000 000 bilijōn bilijōnowy

2 000 000 000 000 dwa bilijōnōw dwabilijōnowy


Dejcie pozōr!

Dlatego, że bardzo często, zwłaszcza przez osoby starsze używane jest liczenie w języku niemieckim, a właśnie te osoby uczyły nas ślōnskij godki, dlatego dopuszcza się liczenie w języku niemieckim. Jednak zaleca się zapis słowny cyfr i liczb zgodnie z wymową fonetyczną (nul, ajnc, cwaj, draj, fiyr, fymf, zeks, zibyn, acht nojn cyjn, hōndet, tauzyn).


Cyntral numeralesy i ornōngowe numeralesy odmieniają się przez przypadki według podanych poniżej sposobów.

Central numeralesy

liczba pojedyncza liczba pojedyncza liczba pojedyncza liczba mnoga liczba mnoga

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy

Nominatiw jedyn chop jedyn strōm jedna baba jedna babōwka jedne borajstwo jedne auto sztyry chopy sztyry strōmy sztyry baby sztyry auta

Genitiw jednego chopa jednego strōma jednyj baby jednyj babōwki jednego borajstwa jednego auta sztyrech chopōw sztyrech strōmōw sztyrym babōm sztyrech autōw

Datiw jednymu chopowijednymu strōmowi jednyj baby jednyj babōwce jednymu borajstwu jednymu aucie sztyrym chopōm sztyrym strōmōm sztyrym babōmsztyrym autōm

Akkusatiw jednego chopa jednego strōma jednyj baby jedna babōwka jednego borajstwa jedne auto sztyrech chopōw sztyrech strōmōw sztyrym babōm sztyry auta

Instrumyntal ze jednym chopym ze jednym strōmym ze jednōm babōmze jednōm babōwkōm ze jednym borajstwym ze jednym autym ze sztyryma chopōma ze sztyryma strōmami ze sztyryma babami ze sztyryma autami

Lokatiw ô jednym chopieô jednym strōmie ô jednyj babieô jednyj babōwce ô jednym borajstwie ô jednym aucie ô sztyrech chopach ô sztyrech strōmach ô sztyrech babach ô sztyrech autach

Wokatiw jedyn chop jedyn strōm jedna baba jedna babōwka jedne borajstwo jedne auto sztyry chopy sztyry strōmy sztyry baby sztyry auta


Ornōngowe numeralesy

liczba pojedyncza liczba pojedyncza liczba pojedyncza liczba mnoga liczba mnoga

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy

Nominatiw piōnty chop szworty strōm szusto baba siudmo babōwka jedne borajstwo jedne auto sztyry chopy sztyry strōmy sztyry baby sztyry auta

Genitiw piōntego chopa szwortego strōma szustyj baby siudmyj babōwki jednego borajstwa jednego auta sztyrech chopōw sztyrech strōmōw sztyrym babōm sztyrech autōw

Datiw piōntymu chopowi szwortymu strōmowi szustyj baby siudmyj babōwce jednymu borajstwu jednymu aucie sztyrym chopōm sztyrym strōmōm sztyrym babōm sztyrym autōm

Akkusatiw piōntego chopa szwortego strōma szustyj baby siudmo babōwka jednego borajstwa jedne auto sztyrech chopōw sztyrech strōmōw sztyrym babōm sztyry auta

Instrumyntal ze piōntym chopym ze szwortym strōmym ze szustōm babōm ze siudmōm babōwkōm ze jednym borajstwym ze jednym autym ze sztyryma chopōma ze sztyryma strōmami ze sztyryma babami ze sztyryma autami
Lokatiw ô piōntym chopie ô szwortym strōmie ô szustyj babie ô siudmyj babōwce ô jednym borajstwie ô jednym aucie ô sztyrech chopach ô sztyrech strōmach ô sztyrech babach ô sztyrech autach

Wokatiw piōnty chopie szworty strōmie szusto baba siudmo babōwka jedne borajstwo jedne auto sztyry chopy sztryry strōmy sztyry baby sztyry auta


Kolektiw numeralesy

Kolektiw numeralesy odmieniają się przez przypadki według podanych poniżej sposobów.

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki

Nominatiw dwuch chopōw dwie baby dwa borajstwa

Genitiw dwuch chopōw dwōm babōm dwōm borajstwōm

Datiw dwōm chopōm dwōm babōm dwōm borajstwōm

Akkusatiw dwuch chopōw dwōm babōm dwōm borajstwōm

Instrumyntal z dwōma chopami z dwōma babami z dwōma borajstwami

Lokatiw ô dwuch chopach ô dwuch babach ô dwuch borajstwach

Wokatiw dwa chopy dzwie baby dwa borajstwa


Kōnckowe numeralesy

Kōnckowe numeralesy odmieniają się przez przypadki według podanych poniżej sposobów.

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki

Nominatiw trzi szworte chopa trzi szworte baby trzi szworte borajstwa

Genitiw trzi szwortych chopa trzi szwortych baby trzi szwortych borajstwa

Datiw trzi szwortymu chopowi trzi szwortyj baby trzi szwortymu borajstwa

Akkusatiw trzi szwortych chopa trzi szwortych baby trzi szwortych borajstwa

Instrumyntal ze trzi szworte chopa ze trzi szworty baby ze trzi szwortym borajstwa

Lokatiiw ô trzi szwortyj chopa ô trzi szwortyj babie ô trzi szwortym borajstwie

Wokatiw trzi szworte chopa trzi szworte baby


Mnożōne numeralesy

Mnożōne numeralesy – d.d. podwujny, potrujny odmieniają się przez przypadki i rodzaje według podanego poniżej sposobu.

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki

Nominatiw potrujny feler potrujno robota potrujne niyszczyńście

Genitiw potrujnego felera potrujnyj roboty potrujnego niyszczyńścio

Datiw potrujnymu felerowi potrujnyj robocie potujnymu niyszczyńściu

Akkusatiw potrujnego felera potrujnyj roboty potrujnego niyszczyńścio

Instrumyntal ze potrujnym felerym ze potrujnōm robotōm ze potrujnym niyszczyńściym

Lokatiiw ô potrujnym felerze ô potrujnyj robocie ô potrujnym niyszczyńściu

Wokatiw potrujny feler potrujno robota potrujne niyszczyńście


Niyzmianowane numeralesy

Niyzmianowane numeralesy podają przybliżoną, niezbyt dokładną ilość osób lub przedmiotów, odmieniają się przez przypadki i rodzaje.

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki

Nominatiw niywiela chopa niywiela baby niywiela borajstwa

Genitiw niywiela chopa niywiela baby niywiela borajstwa

Datiw niywiela chopowi niywiela babie niywiela borajstwu

Akkusatiw niywiela chopa niywiela baby niywiela borajstwa

Instrumyntal ze niywiela chopa (ze niywiela chopym) ze niywiela baby (ze niywiela babōm) ze niywiela borajstwym

Lokatiiw ô niywiela chopa ô niywiela babie ô niywiela borajstwie

Wokatiw niywiela chopa niywiela baby niywiela borajstwa


Wielorake numeralesy

Wielorake numeralesy d.d. dwojaki, trojaki, odmieniają się przez przypadki i rodzaje.

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki

Nominatiw dwojaki chop dwojako baba dwojake borajstwo

Genitiw dwojakigo chopa dwojakij baby dwojakigo borajstwa

Datiw dwojakymu chopowi dwojakij babie dwojakymu borajstwu

Akkusatiw dwojakigo chopa dwojakij baby dwojakigo borajstwa

Instrumyntal ze dwojakym chopym ze dwojakōm babōm ze dwojakym borajstwym

Lokatiiw ô dwojakym chopie ô dwojakij babie ô dwoajkym borajstwie

Wokatiw dwojaki chopie dwojako baba dwojake borajstwo


Niektórzy używają miękkszej wymowy d.d.

dwojakiymu zamiast dwojakymu,

dwojakiym zamiast dwojakym,

dwojakie zamiast dwojake,

ale zmiękczeń staramy się nie stosować w zapisie podobnie jak ze słowem „kiery”, które zapisujemy „kery”.


Wielanasobne numeralesy

Wielanasobne numeralesy d.d. trzikroć, dwakroć, nie odmieniają się przez przypadki.


Numeralesy ze wiela cifrōw

Numeralesy ze wiela cifrōw odmieniają się następująco:

rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki

Nominatiw dwiesta dwadziesty drugi chop dwiesta dwadziesto drugo baba dwiesta dwadzieste druge borajstwo

Genitiw dwiesta dwadziesto drugigo chopa dwiesta dwadziestyj drugij baby dwiesta dwadziestego drugego borajstwa

Datiw dwiesta dwadziesto drugymu chopowi dwiesta dwadziestyj drugyj babie dwiesta dwadziestymu drugymu borajstwu

Akkusatiw dwiesta dwadziesto drugigo chopa dwiesta dwadziestyj drugij baby dwiesta dwadziestego drugigo borajstwa

Instrumyntal ze dwiesta dwadziesto drugim chopym ze dwiesta dwadziestōm drugōm babōm ze dwiesta dwadziestym drugim borajstwym

Lokatiiw ô dwiesta dwadziesto drugim chopie ô dwiesta dwadziestyj drugij babie ô dwiesta dwadziestym drugim borajstwie

Wokatiw dwiesta dwadziesty drugi chopie dwiesta dwadziesto drugo baba dwiesta dwadzieste druge borajstwo


Numeralesy ze wiela cifrōw czytamy według kolejności i zapisujemy oddzielnie każdy przedział liczbowy. Dejmy dyć:

542 – piynset sztyrdziyści dwa


Liczby powyżej dziesięciu do tysiąca każdorazowo posiadają nazwę przedziału określonego zwyczajową końcówką liczebnika pisaną z liczbą łącznie, d.d.

300 – trzista

30 – trzidziści 50 - piyndziesiōnt

13 - trzinoście


Przedziały liczbowe powyżej tysiąca każdorazowo posiadają nazwę przedziału pisaną za cyfrą lub liczbą i zapisywane są oddzielnie, d.d.

2371 – dwa tysiōnce trzista siedymdziesiōnt jedyn


Ze względu na dużą popularność mieszania śląskich i niemieckich nazw w czytaniu jednej liczby dopuszcza się, ale nie zaleca używanie takiej formy, przy czym nie może to zamazywać czytelności liczby d.d.

2500 – dwa tałzyny piyńset


Mając na uwadze fakt, że niektóre osoby w czytaniu liczb stosują niemiecki sposób czytania liczb (Ireneusz Czaja – Szwager z Laband) również ten sposób zostaje dopuszczony chociaż nie jest preferowany, przy czym nie może to zamazywać czytelności liczby d.d.

742 – siedymset dwa a sztyrdziści


Liczbę 1000 czytamy na dwa sposoby mając na uwadze faktyczną potrzebę:

- tysiōnc (tauzyn) – kej ze sia godōmy

- jedyn tysiōnc (jedyn tauzyn) – kej rozprawiōmy co by sprawić kup


Cyfrowy zapis liczebników

Cyntral numeralesy, kolektiw, kōnckowe i ornōngowe można napisać zarówno literami jak cyframi; liczebniki mnożne i wielorakie – tylko literami.

Dejmy dyć:

- cyntral – 1, 2, 3, roz, dwa, trzi

- kolektiw – 2, 3, 4, dwa, trzi, sztyry, dwuch, trzech, sztyrech

- kōnckowe 2/5, ¾, dwie piōnte, trzi ćwierci

- ornōngowe – 1, 2, 3, piyrwy, drugi, trzeci

- mnożōne – podwujny, potrujny

- wielorake – dwojaki, trojaki


Cyntral numeralesy, kolektiw, kōnckowe przedstawiając cyfrowo robimy tylko za pomocą cyfr arabskich, bez kropki. Nie dodajemy przy tym żadnych końcówek dla oznaczenia formy lub przypadka, w których dany numerales występuje.

Dejmy dyć: 7 buchōw (a niy 7. buchōw), 335 m (a niy 335. m), 0,5 litra (a niy 0,5. litra), 1/2 szychty (a niy ½. szychty).

To zetrwo do 4 (a niy: 4-ech) tydni.

Kōmedyjo we 2 (a niy: 2-uch) aktach.

Przileźli we 5 (a niy: 5-ro) ku mie.


Cyntral numeralesy wyrażamy cyframi arabskimi lub rzymskimi. Przy cyfrach arabskich stawiamy wówczas kropkę, przy cyfrach rzymskich – nie stawiamy kropki. Nigdy też nie dodajemy żadnych końcówek dla oznaczenia przypadków zależnych. Dejmy dyć:

Chałpa ze XVIII (a niy: XVIII-ego) wieka.

Miyszko na 4. (a niy: 4-tym) sztoku.


Brak kropki po liczebniku porządkowym zapisanym cyframi arabskimi może spowodować zniekształcenie treści wypowiedzi. Dejmy dyć szrajbniyncie zdania: „Ino na drugi semestr mioł szlecht cynzurki”

poprawnie bydzie: „Ino na 2. semestr mioł szlecht cynzurki”

zaś kejby niy bōło kropki zdanie: „Ino na 2 semsetr mioł szlecht cynzurki” bydzie wert tymu co ino na dwa semestry mioł szlecht cynzurki.


Kropkę przy zapisie ornōngowego numeralesa cyfrą arabską można opuszczać jedynie wtedy, gdy nie ma żadnej wątpliwości co do tego, że chodzi o ornōngowy numerales, m.in. przy zapisie czasu w godzinach, kiedy jest użyty wyraz godzina.

Dejmy dyć:

ô godz. 9 rano

Na 18 godzina wyznaczyli tref.

ale już

Lekcyje napoczynajōm sie o 8. rano.


Można też opuścić kropkę przy oznaczaniu kolejnych tomów i stron, np. Seryjo III, tōm 4, zajta 176.


Najczęściej kropkę opuszcza się w zapisach dat, zwłaszcza wtedy, gdy ornōngowy numerales towarzyszy nazwie miesiąca napisanej literami.

Dejmy dyć:

10 aprila 1950 r.


Gdy datę w całości piszemy cyframi arabskimi, stawiamy zawsze kropkę po każdej liczbie.

Dejmy dyć:

10.3.1950 r.

Przy łączeniu cyfr arabskich z rzymskimi w datach możemy kropkę stawiać lub nie.

Dejmy dyć:

10.III.1950 r. abo: 10 III 1950 r.


Dejcie pozōr. W wyjątkowych wypadkach, gdy liczebnik jest w zdaniu daleko od rzeczownika, nie należy go wyrażać zapisem cyfrowym, lecz literowym.

Dejmy dyć:

Bōło to fōrt sztrasa, chyba piōnto (a niy: 5.) na kwer.



Zapis czasu

Kiedy wskazówka przekroczy daną godzinę to czas podajemy czas minutowy, który upłynął w rozpoczętej gdzinie:

7.05 piyńć na usmo

1.12 dwanoście na drugo


Kwadranse zaznaczamy określeniami ćwierci i trzi ćwierci, które przeszły już w rozpoczętej godzinie:

7.15 ćwierć na usmo

1.45 trzi ćwierci na drugo


Połówki godzi określamy:

7.30 poła na usmo (pōł na usmo, halb na usmo, halb nacht acht)

1.30 poła na drugo (pōł na drugo, halb na drugo, halb nacht cwaj)


Po przejściu 30 minut stosuje się określenie „za” podając za ile minut będzie pełna godzina:

7.50 za dziesiyńć usma

7.45 za ćwierć usmo


Można też stosować określenie „do”, kiedy już niewiele czasu zostało do pełnej godziny:

7.59 minuta do usmyj

1.57 trzi do drugij


Wyróżniamy następujące godziny: piyrszo, drugo, trzecio, szworto, piōnto, szusto, siudmo, usmo, dziewiōnto, dziesiōnto, jedynosto, dwanosto.

Godziny po 12.00 posiadają dookreślenie „po połedniu”:

13 piyrszo po połedniu

16 szworto po połedniu

Jeśli nie ma potrzeby określać pory dnia wtenczas można podać godzinę bez tego określenia, na przykład gdy ktoś pyta się na ulicy, która godzina:

- Kero godzina

- Szworto


Natomiast kiedy podajemy o której odlatuje samolot wtenczas należy odpowiedzieć precyzyjnie:

- Kej je fliger na Dortmund?

- Ô szwortyj rano.


Godziny w porze wieczornej posiadają dookreślenie „na wieczōr”:

19 siudma na wieczōr

20 usma na wieczōr


Godziny w porze nocne są dookreślane słowami „w nocy”:

22 dziesiōnta w nocy

23 jedynosto w nocy


Godziny w godzinach rannych można dookreślać słowem „rano”:

4 szworto rano


Zapis daty

Datę zapisujemy słownie, z użyciem cyfr arabskich, z użyciem cyfr rzymskich oraz w sposoby połączone. Zawsze z przodu jest dzień, potem miesiąc, a na końcu rok.

Dla potrzeb internetowy i statystycznych w zapisie arabskim można odwrócić kolejność podając najpierw rok, potem niesiąc a na końcu dzień.


Zapis cyframi rzmskimi:

bez kropek I X MCMLIII

jak również z użyciem kropek, które oddzielają dzień od miesiąca i miesiąc od roku I.X.MCMLIII

W zapisie rzymskim na końcu nie dopisuje się skrótu „r.” od „roku”


W połączeniu cyfr arabskich z cyframi rzymskimi tylko miesiąc można oznaczać cyfrą arabską. Można stować wówczas odstępy, kropki, albo bez odstępów. Każdorazowo na końcu można dopsać skrót „r.” od słowa „rok”:

1 X 1967, 1 X 1967 r.

1.X.1967, 1.X.1967 r.

1X1967, 1X1967 r.


W zapisie cyframi arabskimi można stosować odstępy, kropki. Każdorazowo na końcu można dopsać skrót „r” od słowa „rok”: 5 05 2003, 5 05 2003 r.

5.05.2003. 5.05.2003 r.

Można również pomijać cyfrę „0” w określeniu miesiąca:

5 5 2003, 5 5 2003 r.

5.5.2003, 5.5.2003 r.

Również można skrócić rok do dwóch ostatnich cyfr jeśli nie wpłynie to na poprawne zrozumienie daty, ale wówczas już nie dopisujemy „r”:

5 5 03


W zapisie mieszanym literowo-cyfrowym nie stosujemy cyfr rzymskich, natomiast zapis cyfrowy obejmuje dzień i rok.

5 październik 2012 r.

5 październik 2012


Ponadto można dokonywać zapisu literowego, d.d.

dwadziesta drugi nowymber tysiōnc dziewyńset dziewiyńdziesiōnty drugi rok.

Słowo „rok” można pominąć.