Karaimy

Karaimy
Krymske Karaimy we tradycyjnym ôblyczyniu (sztich ze XIX stolecio)
Populacyjŏ	kole 1600
Państwo	Polska, Izrael, Zjenoczōne Sztaty, Ukrajina, Litwa
Gŏdka	karaimsko
Religijŏ	karaimizm

Karaimy, Karaity (lit. Karaimai) – etnoreligijno grupa tureckigo pochodzynio. Moc jeji czonkōw używo karaimskij godki i wyznowo karaimizm. Karaimy pochodzōm ze Krymu, skōnd ôd XIII stolecio zaczli przekludzać sie na Litwa (Troki, Poniywiyż) jak tyż na Ruś (Halicz, Łuck). Teroźnie z wiynksza miyszkajōm ôni we Izraelu, Zjednoczōnych Sztatach, Ukrajinie, Litwie a Polsce.

Pochodzyniy

Karaimōw uwożo sie za potomkōw ôd Chazarów, co ôstali na terynie Krymu. Ôd XIII stolecio zaczli ôni ôsiedlać sie we ksiynstwie halicko-wołyńskim, a ôsobliwie we takich miastach jak Łuck, Halicz, Lymberg abo Ołyka. Pod kōniec XIV stolecio ksiōnże Witold skludziōł srogo tajla ôsadnikōw na teryn Wielkigo Litewskigo Ksiynstwa. Ôsiedli ôni we Trokach, a niyskorzyj tyż we Poniywiyżu i Wilnie. Po 1922 roku wiela miastōw kaj ôsiedlali sie Karaimy znodło sie we granicach II Rzeczypospolityj abo Litwy.

Karaimy we Polsce

Po piyrszyj światowyj wojnie we Polsce znodły sie trzi dżymaty ze downygo ruskigo zaboru i jedyn ze austriackigo. Kōnieczne ôkozało sie ujednolicyniy praw, podug kerych ône działały. Jeszcze zaczym do II Rzeczypospolityj dokuplowano Strzodkowo Litwa, to juże karaimsko społecznoś zaczła rychtować jednaki sztatut dlo wszyjskich polskich dżymatów. We 1924 roku zôrganizowano kōnferencyjo reprezyntantōw gminōw i stowarzyszyń ôd karaimōw, coby ôbgodać sebrane uwagi i projekty. We 1927 roku Seraj Szapszał, wybrany ôstoł na wolno ôd wielu lot, sztela trockigo hachana. Swoja fōnkcyjo zaczōn wykōnować dziepiyro we 1928 roku. Ôwdy posłoł ôn do regyrōnku projykt gezecu ô relacyji II Rzeczypospolityj do Karaimskigo Zwiōnzku Religijnego. Skuli chyńci władz, coby ujednolicić jeji tekst ze muzułmańskim gezecym, ôstatecznie dziepiyro we 1936 roku prezydynt podpisoł ôba prawne akty.

Po drugij światowyj wojnie poranoscie karaimskich familiji przekludziyło ze downych Kresōw Wschodnich do roztōmajtych miast Polski w jeji nowych granicach. Utworziły ône kōnfesyjne gminy we Warszawie, Gdańsku i Wrocławiu. Religijno posuga dlō Karaimōw we Polsce wykōnowoł hazzan Rafał Abkowicz, aże do swojij śmiyrci we 1992 roku. Ôd tego mōmyntu Karaimi niy majōm włosnego duchownygo, ani kienesy, a placym do ôrganizowanio nobożyństw sōm prywatne dōmy, zaś religijne fōnkcje połniōm świyccy.

We 1997 roku we Warszawie powołano do życio społeczno-kulturalno skupina Zwiōnzek Karaimōw Polskich. Je ôna gōwnōm ôrganizacjōm, w keryj sōm skupiōne sōm Karaimy, co miyszkajōm we Polsce. Sōm ôni prawnie uznanōm myńszościōm etnicznōm podle gezecu ô myńszościach etnicznych i norodowych. Wydowajōm historyczno-kulturalno-społeczny cajtōng Awazymyz, jak tyż naukowy cajtōng Almanach Karaimski.

We 1975 roku ôstoł zôrganizowany piyrszy sjozd Karaimōw we Polsce. Zgrōmadziōł ôn kole 110 ôsōb. Wtynczos ôcyniano, co we cołkim kraju miyszko ich kole 200 ôsōb. Podle wynikōw Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań ze 2011 roku przinoleżność do karaimskij etnicznyj myńszości zadeklarowało 346 ôsōb. Jednakōż we spisie ze 2021 roku liczba deklaracyji zwiynkszyła sie do 3479. Mariola Apkowicz, kero je prezesym Zwiōnzku Karaimōw Polskich stwiyrdziyła, co podug niyj rezultat spisu z 2021 roku niy ôddowo rzeczywistyj liczebności Karaimōw we Polsce, a przirost je efektym fascynacyje Polokōw karaimskōm kulturōm abo chyńciōm sparcia tyj niylicznyj myńszości. Potwiyrdzyniym dlo tych słōw mo być to, co przinoleżność do Karaimskigo Wyznaniowygo Zwiōnzku deklaruje teroźnie yno 50 ôsōb, a jeszcze mynij, bo yno 16 skozało we spisie ze 2021 roku, iże używo karaimskij godki dōma.