Merkury

Ze Wikipedia
Przyńdź do: nawigacyje, sznupańo
Disambig.svg Tyn artikel je uo planeće. Uobezdrzij tyż: inksze artikle uo tym mjańe.
Merkury Astrůnůmiczny symbol Merkurygo
Naćiś uobrozek, coby powjynkszyć
Zdjyńće Merkurygo zuůnaczůne bez sůnda Mariner 10.
Uodkryće
Uodkrywca starożytne Babilůńczyki
Data uoddykńyńćo Znůny we starożytnośći
Strzedńe uoddalyńy uod Słůńca 57 909 176 km
0,38709893 j.a.
Uobwůd uorbity 0,360×1012m
2,406 j.a.
Mimostrzůd 0,20563069
Peryheljům 46 001 272 km
0,30749951  j.a.
Apheljům 69 817 079 km
0,46669835  j.a.
Rok gwjozdowy 87,96935 dńi
(0,240847 rokůw)
Synodyczny uokres uobjygu 115,88 d[1]
Strzedńo wartkość uorbitalno 47,87 km/s[1]
Maks. wartkość uorbitalno 58,98 km/s
Miń. wartkość uorbitalno 38,86 km/s
Nachylyńy uorbity wzglyndym ekliptyki 7,00487°
(3,38° wzglyndem růwńika słůnycznygo])
kśynżyce brak
Charakterystyka fizyczno
Szyrzka růwńikowo 4879,4 km
(0,383 Źymje)
Plac 7,5×107 km²
(0,147 Źymje)
Uobjyntość 6,1×1010 km³
(0,056 Źymje)
Masa 3,3302×1023 kg
Gynstość 5,427 g/cm³
grawitacyjny szwůng na růwńiku 3,701 m/s2
(0,376 g)
Gibkość ućeczki 4,3 km/s
Gibkość wynikajůnco ze zwyrtńyńo 10,892 km/h (na růwńiku)
Uokres zwyrtńyńćo 58d 15h 26m
Deklinacyjo 61,45°
Nachyleńy růwńika
wzglyndym
płaszczyzny uorbity
0,027°[2]
Albedo 0,10 - 0,12
strzedńo temp.: Dźeń 623K 350 (°C)
strzedńo temp.: Noc 73K (-200°C)
Temp. powjyrzchńe*
min. strzed. maks.
100 K 442,5 K 700 K
Skłod atmosfery[1]
Ciśńyńe atmosferyczne 10−12 h Pa
Tlyn 42,0%
Sůd 29,0%
Wodůr 22,0%
Hel 6,0%
Potas 0,5%
inksze: argon,
Dwutlynek wůngla,
woda, azot,
ksenon, krypton,
neon
0,5%

Merkury – to je pjyrszo podug uodlygośći uod Słůńca planeta we Słůnecznym Ukłodźe. Tak kej Wynus, Źymja a Mars je to planeta skalisto, nojmyńszo podle masy a wjelgośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu. Merkury je jydnům ze pjyńću planet, kere idźe uobejdrzić gołymi ślypjůma. Ńy je ajnfachowo do uobserwacyje, skuli tygo co kej planeta wewnyntrzno lo źymskigo uobserwatora je dycki kole Słůńca. Merkury je widoczny ino przed wschodym abo po zachodźe Słůńca.

Plac rozlygowańo Merkurygo je fest podany na plac Mjeśůnczka: je sam kupa kraterůw, ńy mo atmosfery a kśynżyca. Temperatura powjyrzchńi waho śe uod −183 °C do 427 °C. Merkury mo sroge żylazowe jůndro kere dowo magnetyczne pole lajchtsze uod pola Źymje.[3]. Wjelgość jůndra powoduje, aże Merkury mo jydnům ze najwjynkszych gynstośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu[4] (kapka wjynkšům mo Źymja).

Pjyrsze udokůmyntowane uobserwacyje Merkurygo sům ze pjyrszygo tyśůnclećo p. Chr. Do IV stolećo p. Chr. grecke gwjoźdźorze uważały, co sům dwa ćoła ńybjeske: pjyrsze widźalne ino przed wschodym Słůńco (mjanowali je Apollo), druge widźalne ino po zachodźe Słůńco (mjanowali je Hermes)[5]. Bez gibki ruch planety Řymjańe mjanowali jům merkury Astrůnůmiczny symbol planety to stylizowana wersyjo kaducyjusza Hermesa[6].

We porůwnańu s inkszymi planetůma Ůkładu Słůnecznygo, uo Merkurym wjymy ino kapka. Bez problymy natury techńicznyj, zbadały go ino dwje sůndy. Pjyrszo - Mariner 10 - zmajstrowoła we lotach 1974-75 karty 45% powjyřchńe. Nostympńy, sůnda Messenger 14 styczńa 2008 zmajstrowoła kolejne 30% powjyrzchńe planety. Messenger bydźe kole Merkurego zaś we 2009, a we 2011 bydźe na uorbiće a zmajstruje couko karta planety.

Przipisy