Štrasbana
S Wikipedia
 |
Tyn artikel ńy bůł jeszcze sprawdzůny we poprawnośći zapisowańo Steuerowům uortografijům a gramatycznyj. Jeli zdo Ći śe, co je to fest do porzůndku narychtowany artikel, symńij ta szablůna. |
Štrasbana (mjanowano tyž kej banka abo štrasynbana) – pojazd glajzowy přirychtowany do tranšportu mjejskigo, kery porušo śe po ceśće abo na špecyjolnym uosobnym placu do glajzůw. Terozki štrasbany sům zwykle napyndzůne śilńikůma na štrům zaśilanymi s neca trakcyjnygo, atoli spotyko śe tyž kůnstrukcyje hybrydowe, kere majům śilńik spalinowy abo akůmulotory pozwalajůnce na jozda bez zewnyntřnygo zdřůdua zaśilańo. Dowńi užywůno tyž štrasbanůw kere ćůngnům kůńy, napyndzůnych śilńikym parowym abo spalinowym, kej tyž systymůw s napyndym stacyjůnarnym (San Francisco), cugůw akůmulotorowych abo napyndzůnych śilńikůma pneumatyčnymi.
[sprowjej] Historyjo
Pjyršo štrasbana pojowiua śe we Nowym Jorku we 1832 roku. Bůua uůna wzorowano na powšychnych juž w tych časach banach kůnnych užywanych we industryje. Uod lot 60. XIX w. banki rozpowšychńjuy śe we Ojropje, kej w uůnym čaśe we Francyje pojowjuy śe pjyrše štrasbany na para.
Pjyršo ekšperymyntalno štrasbana na štrům skůnstruowou Werner Siemens a rušyu jům we Groß-Lichterfelde (terozki tajla Berlina) we 1881. Do wybuchu I wojny śwjatowyj prowje wšyjske nece štrasbanůw we Prusach zelektryfikowano. Pjyršo we Ślůnsku štrasbana na štrům pojawiua śe we Wrocuowju we 1893 roku (wtedy we Prusach) - bůua to tyž pjyršo štrasbana na štrům na terynach uobecnyj Polski. We mjastach Gůrnygo Ślůnska štrasbany na štrům powstouy 5 lot potym.
Nojbarźi rozlyguo nec štrasbanůw mo we Polsce kůnurbacyjo mjast ślůnsko-důmbrowskych. Pjerwotno nec lińje štrasbanůw gůrnoślůnskych na para a ůńikalnyj šyrokośći toru 785 mm powstoua starańym spůuki Uoberschleisische Dampfstrassenbahnen we 1894 r. Uůnčyua uůna Pjekory Ślůnske s Bytůńym a Bytůń, bez Krůlewsko Huta (Chořůw), Śwjyntochlowice-Lipiny, Ruda a Zobře s Gliwicůma. We 1896 do necy wuůnčůno teryn dźiśijšych mjast Katowice a Śymjanowice. We 1898 r. lińy uostouy zelektryfikowane. W Bytůńu a Katowicach s počůnkym XX w. zbudowano půnadto normalnotorowe lińy tramwajowe. W uokreśe mjyndzywojynnym rozpočynto ůńifikacyjo a uůnčyńy necůw (tory wůnske překuwano na normalne). Uostatnjům linjům tramwaju 785 mm bůua přebudowano we 1952 r. trasa lińji 12 Chořůw-Śymjanowice. Lińy bankůw předužůno tyž za downo grańica mjymjecko-polsko, na teryn Zaguymbjo Důmbrowskigo.
