Józef Kożdoń

Ze Wikipedia
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Józef Kożdōń

Józef Kożdōń (czes.: Josef Koždoň, pol.: Józef Kożdoń, mjym.: Josef Koždon), ur. 8 wrześńa 1873 we Lesznyj Gůrnyj kole Ćeszyna, zm. 15 grudńa 1949 we Uopawje) – ślůnski polityker, zołożyćel a reskierok Ślůnskij Partyje Ludowyj, spůłzołożyćel a sekretorz gyneralny Zwjůnzku Ślůnzokůw na Ślůnsku Ćeszyńskym, zwolynńik autůnůmije a ńypodlygośći Ślůnska, propagator ślůnskij narodowośći. Dźołocz społeczny a samorzůndowy, posůł Ślůnskigo Sejma Krajowygo we Uopawje we lotach 1909-1918, ekspert delygacyje czechosłowackij na kůnferyncyje wersalskij we roku 1919, człůnek ślůnskij Krajowyj Admińistracyjnyj Kůmisyje we Uopawje we lotach 1919-1927, burmistrz Czeskigo Ćeszyna we lotach 1923-1938, zołożyćel (1925) a prezes we lotach 1940-1944 Ślůnskigo Banku Ludowygo.

Życiorys[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Narodziōł sie w ewangelickiej familiji bauerskij. Z dōmu wyniōs znajōmość ślōnskigo dialektu cieszyńskigo i gŏdki niymieckigo. Skōńczōł niymieckõ szkołã chopskõ w Lesznej Wiyrchnij, niymiecke gimnazjum ryalne w Cieszynie i niymiecke syminarium nauczycielskie w Cieszynie (1892), kaj skōńczōł tyż kurs gŏdki polskigo. W latach 1893–1898 robiōł w niymieckij szkole chopskij we Szpricy, a ôd 1898 w utrakwistycznej, ewangelickiej szkole chopskij na Kępie w Skoczowie, keryj bōł kerownikym ôd 1902. Bōł aktywnym czōnkym ślōnskigo Krajowego Ferajnie Rechtorōw w Opawie. Za propagator ôświaty zainicjowõł stworzynie polskij czytelni publicznyj we Szpricy jak tyż współtworzył niymiecke Tŏwarzistwo Czytelnicze (Leseverein) w Skoczowie.

Tyż ôd 1898 bōł majstrym chōru niymieckigo Mynskigo Tŏwarzistwa Śpiewaczego w Skoczowie. W swej szkole przigōnioł kamratōw za zniemczanie mian i przeciwstawiał sie tyndyncyjōm germanizacyjnym, skirz czego niymieckŏ, cieszyński cajtōng „Silesia” nazwała go „polskim agitatorem” i ôd terŏz dlŏ mocka „uchodziōł za Polŏka”. Józef Kożdōń ôd 1905 zaczōn głosić hasło „Ślōnsk dlŏ Ślōnzŏkōw”, ôstro przi sprzeciwianiu sie wzrōstowi wpływōw polskich i czeskich postrzōd miyjscowyj ludności bez inteligyncyjõ, napływajōncõ z Galicji i Moraw jak tyż jeji miyjscowych sojuszników. W 1907 wziōn udzioł w kampaniji ôbiōrczyj skupiny swego szwigra, skoczowskiego burmistrza Karola Sohlicha – Niymieckij Partyje Postympowyj, kerŏ w ôbiorach do austryjŏckij Dorady Państwa konkurowała z Niymieckõ Krześcijōńskõ Partyjōm Chopskõ i Niymieckõ Partyjōm Socjalistycznõ. Polscy historyki wnioskujōm, iże skirz manżelstwa z Julią Sohlich, Kożdōń zmiyniōł poglōndy z propolskich na proniemieckie. W 1910 założōł Kōmitet dlŏ Utrzimaniŏ Czystoty Dialektu Ślōnskigo, kerego cwekym było wysnŏżynie dialektu cieszyńskigo z germanizmōw. Bōł uzdanym orędownikiem ôświaty utrakwistycznego (dwugŏdkowego), tōż wrŏz dopōminoł sie wkludzyniŏ gŏdki niymieckigo w polskich szkołach chopskich bp. w Górkach Wielgich jak tyż wkludzyniŏ gŏdki polskigo w niymieckich szkołach ryalnych i gimnazjalnych bp. w Cieszynie. Wypominał polskim narodowcom, iże sami znajōm biegle gŏdka niymiecki, dziynki czymu majōm zapewniōne lukratywne posady jak tyż uczōm włŏsne dziycia tyj gŏdki, przi krytykowaniu jejich za szperowanie utrakwizacji polskich szkōł chopskich i dōnżynie do pōmiany szkōł dwujęzykowych w polske, co ôdbiyrało dziyciōm ślōnskich chopōw możebność nauki niymieckigo, a tym samym szansã ôbywatelskigo sztajgniyńciŏ. Podkryślōł to słowami: „Partyjŏ wszechpolska ino chce, coby dziycio biydnego chopa, pod bankym zrodzone, dycki pod bankym ôstało”, co polscy narodowcy skōmyntowali tekstym „Kożdoń znieważa chopōw”. Józef Kożdōń nikej niy zmiyniōł swych poglōndōw, przi prawiyniu jednoznacznie „Niymcym niy je żech, dyć niy je żech tyż i być niy chcã Polŏkym”.

Polityk w Austryji[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Latym 1908 napoczōn formowanie włŏsnyj skupiny Ślōnskij Partyje Chopskij, kerŏ w mōmyncie registracyje w styczniu 1909, rachowała kole 2000 czōnkōw, skupionych w 30 grupach terenowych. Ôd lutego 1909 roku wydŏwała włŏsny ôrgan presowy tydnik „Ślōnzŏk” – redagowany dalszo bez Adolfa Hoffmana i Klaudiusza Koske, na kerego łamach m.in. sōm Kożdōń głosiōł, iże Ślōnzŏki stanowiōm ôsobny nŏrōd. Kożdōń reklamowoł „Ślōnzŏka” za „najpoczytniejszą cajtōng na Ślōnsku Weschodnim”. Polscy narodowcy ubolewali, iże „Ślōnzŏk bōł na jejich terynie „najpoczytniejszą cajtōngym. Ludzie jōm/jã sie ajnfach rozrywali”. W tymże 1909 roku z ramiynia swej partyje Józef Kożdōń ôstoł deputyrowanym do Ślōnskigo Syjmu Krajowego w Opawie z bielsko-strumiyńsko-skoczowskiego rejōnu ôbiōrczego – dostoł wiyncyj głosōw aniżeli prziwōdca polskigo ruchu na Ślōnsku Cieszyńskim, Józef Londzin. W rejōnie cieszyńsko-jabłōnkowsko-frysztackim zwyciynżōł uzdanie Franciszek Halfar, podpiyrany tak beze strōnnictwa Polŏkōw, jak i „partyjõ Ślōnzŏkōw”, drugŏ sztrŏfa zdobyła polskŏ działŏcz nŏrodny Jōn Michejda, kery dziynki głosōm elektorów czeskich pokōnoł kandydŏta ŚPL – Józefa Cichego. Trzeci kandydŏt ŚPL Edward Quasnitza zwyciynżōł w I turze w rejōnie frydecko-ostrawsko-bogumińskim, eliminując kandydŏta polskigo Adamka i czeskigo agrariusza, dziynki czymu dotrzoł do ôbiorōw ścisłych, w kerych ulegnōł czeskimu narodowcowi Jōnowi Poppe – burmistrzowi Ostrawy Ślōnskij (ôwdy noszōncyj miano Polskŏ Ostrawa). W Syjmie Kożdōń zasiŏdoł w Wydziale Ekōnōmicznym, Spraw Wojskowych i Publicznego Bezpiyczyństwa, kaj zaprzyjaźnił sie z synym ślōnskigo hetmana krajowego grŏfie Jōnym Larisch-Monnichem z Karwinyj. W lipniu 1910 w Cieszynie społym z Józefem Cichym i Pawłem Wanią założōł zaplecze Ślōnskij Partyje Chopskij Ferajn Ślōnzŏkōw (Bund der Schlesier), przōdzij pod mianym Ślōnski Ferajn Chopski Naszŏ Ôjczyzna” (Schlesischer Volksverband „Unsere Heimat”).

Kożdōń zwalczoł liderōw ruchu polskigo Jōna Michejdę i Józefa Londzina, protestowoł tyż przeciwko przibywaniu polskich rechtorōw i fabrykŏrzy z Galicji na teryn Ślōnskŏ Cieszyńskigo, przi uwŏżaniu, iże ôdbiyrajōm autochtonom robotã. „Podane stanowisko zajmowało przi Czechów. Ôbskarżano było jejich ô czechizacyjõ Ślōnskŏ Cieszyńskigo. Tak jak pismo wystympowało przeciw napływowym z Galicji, tak samo szerziło niychyńć do napływowych Czechów z Moraw i Czech”. Polscy badŏcze swrŏcajōm napōmniynie, iże niy wystympowoł przeciwko niymieckim przibytnym. W 1910 na Ślōnsku Cieszyńskim zamiyszkowało bez 57 tys. imigrantōw z Galicji, bez 25 tys. imigrantōw z Czech i Moraw i rōncz niyspełna 2 tys. imigrantōw z ôstanych krŏjōw austryjŏckich. Po wtóre zapōminajōm, iże prziwōdcy napływowych Czechów chcieli włōnczyniŏ Ślōnskŏ Austryjŏckigo do Moraw (co antlich w 1928 ôsiōngli), prziwōdcy napływowych Polŏkōw dōnżyli do włōnczyniŏ Ślōnskŏ Cieszyńskigo do Galicji, przi prawiyniu nawet, iże „Ślōnsk Cieszyński bōł dycki administracyjnõ tajlōm Krakowskigo” za to napływowi Niymce (m.in. Haase, Bukowski, Payer) niy ino podpiyrali utrzimanie samodzielnego i autōnōmicznego statusu krŏju koronnego Ślōnsk, atoli tyż ôficjalnie poprzili nastōnie i działalność broniącej tego statusu Ślōnskij Partyje Chopskij, kere to sparcie (ôsobliwie ze zajty Payera) polscy narodowcy Kożdōniowi częstokroć wypominali.

W przimo jego poglōndy idzie przikludzić do hasła Ślōnsk dlŏ Ślōnzŏkōw podle ôpiniōw polskich działŏczy podpiyroł akcyjõ germanizacyjną na Ślōnsku (podle inkszych źrōdeł brōniōł praw ludności do używaniŏ gŏdki polskigo we szkołach i amtach, ale niy podzielał teoryje, iże tam kaj ôstała polskŏ mŏwa, ta ziymia je polskŏ, argumentując, iże na pograniczu niy idzie pasować kryteriōw gŏdkowych ani wyznaniowych).

W 1911 Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ pokŏzała sie herski skupinōm na Ślōnsku Cieszyńskim, przi ôbyjmowaniu władza w 39 gminach krysōw bielskigo i cieszyńskigo. W tym samym roku, z tych dyrekt rejōnōw Józef Kożdōń kandydował na deputyrowanym do Dorady Państwa w Wiedniu. Jednak straciōł sporo głosōw na rzecz socjalistów (Chobota i Kunickiego), kerzi dziynki m.in. nagłośnieniu ferajnōw Kożdōnia ze ślōnskõ arystokracyjōm, pokōnali go nawet w niykerych gminach reskyrowanych bez jego partyjõ. Niy bez znaczyniŏ bōł tyż fakt zastawiyniŏ z bielskigo rejōnu ôbiōrczego 8 gmin naôbkoło Bielskŏ, kere poprziły Kożdōnia w ôbiorach syjmowych, a kere w ôbiorach parlamyntarnych prziłōnczōno było do jednego z rejōnōw ôbiōrczych na Ślōnsku Opawskim (Krys ôbiōrczy nr 10). W efekcie sztrŏfy w ôbōm rejōnach zdobyli kandydŏciŏ polskigo ôboza nŏrodnego (spōmniyni wyżyj Londzin i Michejda). W czasie I wojaczki światowyj Kożdōń ôstoł formalnie deputyrowanym, atoli Ślōnski Syjm Krajowy niy obradował, przijōn tōż funkcyjõ Kōmisŏrza Aprowizacyjnego gminy Skoczōw, przi fungowaniu we tym samym czasie w Kōmitecie dlŏ podpor familiji żołnierskich.

W 1914 partyjŏ rachowała kole 1000 czōnkōw.

Chamerske lata 1918–1920[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Po I wojaczce światowyj Kożdōń mioł nadziejã na dostanie niyzależności dlŏ Ślōnskŏ Austryjŏckigo w rōmach federacyje państw austryjŏckich. Kej ta kōncepcyjŏ upadła, ôpedzioł sie za jego imyntnõ niyzawisłościōm i połōnczyniym z postulowanym niypodlygłym państwym górnośląskim. W czesko-polskŏ ôstudo ô dŏwne Ksiynstwo Cieszyńske ôpedzioł sie po zajcie Czechów. W grudniu 1918 Józef Kożdōń społym z ślubnōm Julią ôstoł porwany bez Polŏkōw i ôsadzōny w wiynziyniu w Krakowie, a jego ślubnŏ w ôbozie Krakōw-Dąbie. Kożdōnia wypuszczōno było po miesiōncu po interwyncyjach tukejszych politykrōw niymieckich i czeskich. Po tym incydyncie przeniōs sie do Morawskiej Ostrawy.

W czasie miyndzynŏrodowych ôsprŏwek ô prziszłości Ślōnskŏ postulował utworzynie niypodlygłego państwa, w kerym skłŏd mioł wchodzić dŏwny Ślōnsk austryjŏcki, teryn Moraw ôddzielajōncy jego dwie czynści ôd siebie (rejōn Morawskiej Ostrawy i Mistek z Koloradowem), Biołŏ z ôkolicami – w prziszłości państwo to miało połōnczyć sie z niypodlygłym państwym Gōrnego Ślōnska. Na kōnferyncyji wersalskiej „Memoriał we sprawie utworzyniŏ Republiki Ślōnsk Weschodni Cieszyn”, przirychtowany bez Kożdōnia jak tyż Richtera i Fuldę – liderōw Delegacyji Niymieckich Partyje Ślōnskŏ Weschodnigo, przedstawiōł bielski radny Robert Piesch, wchodzōncy w skłŏd delegacyje austryjŏckij. Na placu, ôkrōm licznych memoriałów Kożdōnia, Kōmisyjŏ dostała „Memoriał we sprawie Samostanowienia Krŏju Cieszyńskigo” Edwarda Augusta Schrodera, kery autōr podpiyroł i argumentował tam niepodległościowe dōnżyniŏ Kożdōnia. Postulat tyn znŏd sparcie postrzōd trzech czōnkōw Kōmisyje Międzysojuszniczej: Dubois’a ze Stanōw Zjednoczōnych, Tissiego z Italije i Coulsona z Wielgij Brytanije, ôpowŏżnie jednak zaoponował przedstŏwiciel Francyje Grenard. W tyj sytuacyji Kożdōń zapropōnowoł, coby w absztimōngu ślōnskim przidać trzeciõ ôpcyjõ ôbioru – niyzawisłości, jednak i tyn postulat niy znŏd sparciŏ. W efekcie Kożdōń nawiōnzoł bliske relacyje z czołowymi politykami czechosłowackimi: prezydyntym Masarykiem, prymierym Kramarzem i ministrym spraw zagranicznych Beneszem, kerzi zapewniyli go, iże Ślōnsk w granicach Czechosłowacji zachowie autōnōmijõ politycznõ, kerõ posiadoł w mōnarchiji Habsburgów, a Ślōnzŏki dostanōm autōnōmijõ narodowościową. W Paryżu bōł jednym z macherōw delegacyje czechosłowackiej. Ôbalōł tam argumynta etniczne zajty polskij, przi przekōnowaniu aliantów, iże Ślōnzŏki stanowiōm sztwŏrtõ ôsobnõ nŏrodność na tym terynie. Storpedował plan dzielynie Ślōnskŏ Cieszyńskigo na dzioł wodnym pōmiyndzy Olzą i Wisłōm, niy przi chcyniu „za żŏdnõ cynã ôdstōmpić Ustrōniŏ, Skoczowa i Szprice”, kaj mioł nojwiyncyj spōmŏgŏczy. Przekōnoł politykrōw czechosłowackich do forsowania absztimōngu, przi prawiyniu iże jego spōmŏgŏcze to wiynkszość ludności Ślōnskŏ Cieszyńskigo, w tym 9/10 ewangelików. Krōm ôficjalnego sparciŏ dlŏ Czechosłowacji, Kożdōń niy zrezygnowoł z ôpcyje niyzawisłości i nawiōnzoł bliskõ spōłpracã z liderym górnośląskich niepodległościowców Ewaldem Lataczem, kerujōncym hned półmilionowym Ferajnym Gōrnoślōnzŏkōw-Bund der Oberschlesier.

W tym ôkresie ôbie ôrganizacyje utworzōne bez Kożdōnia przibrały masowŏ natura. Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ miała co nojmynij pŏrãnŏście tys. czōnkōw, a Ferajn Ślōnzŏkōw 52 tys. czōnkōw. Z inspiracyje Kożdōnia w Frysztacie Paweł Bajtek założōł jeszcze Ślōnskõ Partyjõ Socjaldemokratyczną, rekrutującą sie z lewicowych spōmŏgŏczy nŏrodności ślōnskij, zaôbycz z Ustrōniŏ i Goleszowa, kaj miała nojsrogsze grupy terenowe. W ôrganizowaniu jeji rozrastających sie struktur broł udzioł Karol Smyczek – ôsobisty sekretŏrz Kożdōnia. Imyntnõ tamtyjszõ liczebność czōnkōw i sympatyków „ruchōw ślązakowskich” szacuje sie na kol. 100 tys. Ôpowŏżnŏ wiynkszość z nich miyszkała na terynach administrowanych bez Polŏkōw, a sam ôbowiōnzowoł zakŏz kolportażu „Ślōnzŏka”, za to czōnki tych ôrganizacyji podle samego Kożdōnia byli ôfiarami zastraszania, sprań, podpaleń, demolowania jejich lokalōw itp. Nojbarzij narażyni na terror byli ślōnscy socjaldemokraci, w ferajnie z czym Kożdōń ugŏdoł sie z Emanuelem Chobotem – liderym Polskij Partyje Socjaldemokratycznej z siydzibōm w Morawskiej Ostrawie, rywalizujōncyj z Polskõ Partyjōm Socjalistycznõ z siydzibōm w Cieszynie. W efekcie doszło do zjednoczyniŏ ŚPSD i PPSD pod szyldem tyj ôstatnij. Polske władza prōbowały dokōnać tyż rozłamu w samyj Ślōnskij Partyje Chopskij. Prōba wykreowania propolskiego Karola Sikory na liderze partyje niy podarziła sie, tōż drukym zmuszōno było pŏrunŏstu spostrzōd znaczōncych działŏczy do ôdbyciŏ partyjnego sjŏzdu i wykluczyniŏ Kożdōnia z ôrganizacyje. Taki medialny pokŏz podziałał na władza w Pradze, kere przi sōndzyniu, iże je to ryalny rozłam „ruchu ślązkowskiego”, wycŏfały sie z dōnżyń do absztimōngu. Niy pōmōgła byzuch Kożdōnia w Pradze ani protest do alianckiej Kōmisyje. Przeciw woli miyszkańcōw 15 lipnia 1920 dokōnano było dzielynie Ślōnskŏ Cieszyńskigo. Po zajcie polskij, kaj ôstało kole 80% struktur Ślōnskij Partyje Chopskij i Ferajnie Ślōnzŏkōw-Bund der Schlesier, działalność stronników Kożdōnia niy było dozwolōno.

Krysy ôbiōrcze 13 i 14 w 1911 roku, farbōm żōłtym zwyciynstwo kandydŏta Józefa Kożdōnia.
Krysy ôbiōrcze 13 i 14 w 1911 roku, farbōm żōłtym zwyciynstwo kandydŏta Józefa Kożdōnia.

Ôkres międzywojenny[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Ôd 1919 Kożdōń bōł czōnkym Krajowyj Kōmisyje Administracyjnyj dlŏ Krŏju Ślōnskigo z siydzibōm w Opawie. Po dzielynie Ślōnskŏ Cieszyńskigo osiadł w Czeskim Cieszyn. Hned ôbsztalowoł politykã przi władza Czechosłowacji, ôd kerych dopōminoł sie poszanowania odrębności regiōnalnych, autōnōmije narodowościowej i amtōw dlŏ Ślōnzŏkōw. W styczniu 1921, przi stōniu na czole delegacyje przedstŏwicieli Krŏju Ślōnskigo, przi powołowaniu sie na przedplebiscytowe ôbiecki, prōbowoł dostać ôd prezydynta Tomáša Masaryka autōnōmijõ dlŏ czeskigo Ślōnskŏ. Jednak Masaryk niy majōnc żŏdyn nŏleżności formalnych (absztimōng sie niy ôdbōł) ze swych ôbiecek sie wycŏfoł. Przedmiot autōnōmije narodowościowej władza potraktowały enigmatycznie. W czasie wykŏz ludności w plac postulowanej bez Kożdōnia kategoryje: nŏrodność ślōnskŏ, ukŏzały sie trzi: Ślōnzŏk-Czechosłowak, Ślōnzŏk-Polŏk, Ślōnzŏk-Niymiec, a deklarujōnce sie w tyn knif 47 tys. ôsōb rozparcelowano pōmiyndzy trzi nŏrodności. W efekcie Ferajn Ślōnzŏkōw-Bund der Schlesier, niy mogōnc ôficjalnie reprezyntować myńszości ślōnskij, potajlowoł sie na sekcyje gŏdkowe: niymieckõ, polskõ i czeskõ. Tã ôstatniõ hned zlikwidowano było, bo niy mogła dostŏwać dotacyje dlŏ myńszości nŏrodnych. Józef Kożdōń prziwstoł do sekcyje niymieckij, jednak za sekretŏrz gyneralny przewodziōł ôrganizacyje ôficjalnie reprezyntujōncyj tak myńszość polskõ, jak i niymieckõ. Prziwstōnie Kożdōnia do sekcyje niymieckij, wynikało z faktu, iże zgodnie z prawym, do keryjś prziwstŏć musioł. Za to w czasie dalszy wykŏz wszeôbecnego w 1930, kaj nŏrodność ślōnskõ potajlowano było na kategoryje: Ślōnzŏk-Czechosłowak, Ślōnzŏk-Czech, Ślōnzŏk, Ślōnzŏk-Polŏk, Ślōnzŏk-Niymiec i Ślōnzŏk-Słowak, sōm Kożdōń zadeklarowoł sie jyny, za „Ślonzok”. Z jego działalnościōm w przedmiocie odrębności nŏrodnyj Ślōnzŏkōw w latach 30. korespōndowała twōrczość i działalność frydeckiego pisŏrza Erwina Goja (Óndra Łysohorsky), ô kerym Czesi napisali: „Ondra Lysohorsky, to znaczy Kożdōń na Parnasie”.

Na frakcyje potajlowała sie tyż sama Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ. Frakcyjŏ proczeska z Karolem Smyczkiem i Karolem Pawlasem na czole dokōnała secesji, przi stŏwaniu sie ôsobnõ partyjōm, spōłpracujōncõ z czeskimi Agrariuszami. Frakcyje proniemiecka i polskojęzyczna, spōłdziałały jyno w niykerych gminach, a łōnczyć jy ôsoba Józefa Kożdōnia. Frakcyjŏ niymieckŏ pod wodzōm Rudolfa Francusa i Waltera Harbicha skutecznie sztartowała w ôbiorach do krysu cieszyńskigo. Za to frakcyjŏ polskojęzyczna w ôbiorach do praskigo parlamyntu i brneńskiego Syjmu, wchodziyła w skłŏd szyrokij polskij koalicyje. Na czole delegacyje, kludzōncyj koalicyjne ôsprŏwki, stoł Kożdōń. Spōlnym hasłym ôbiōrczym polskij koalicyje było: „Ślōnsk dlŏ Ślōnzŏkōw” w ôbiorach do parlamyntu (1925), a piyrsze plac w ôbiorach do Syjmu (1928) zajōn Gustaw Wałach ze Ślōnskij Partyje Chopskij. Krōm spōłprace z Polŏkami, Józef Kożdōń durch uwŏżoł sie jyny za Ślōnzŏka. W 1929 ôdciepnōł tōż propozycyjõ Strōnnictwa Chopskigo rozwiōnzaniŏ Ślōnskij Partyje Chopskij i prziłōnczyniŏ sie do ôboza polskigo. Wczaśnij ôdciepnōł czeskõ propozycyjõ ôpuszczyniŏ Ślōnskŏ i ôbjyńciŏ eksponowanego stanowiska w Pradze. W 1927 władza czechosłowackie po rŏz dalszy pogwałciły zapewniyniŏ dane Ślōnzŏkōm, przi uzdŏwaniu połōnczyć czeskõ tajla Ślōnskŏ z Morawami. Zarŏz powstoł Kōmitet Ôbrōny Praw Ślōnskŏ, pod wodzōm burmistrza Opawy Ernsta Franza, kery prōbowoł szperować wkludzyniu w życie tyj decyzyje, m.in. bez kolportaż niemieckojęzycznej broszury Kożdōnia „Prawo naszyj ślōnskij ôjczyzny do administracyjnyj niyzależności”, w keryj przedstawiōno było nieracjonalność tyj decyzyje, przi ôprzyniu sie na argumyntach historycznych, ôbywatelskich i ekōnōmicznych. Przeciwko uzdaniu połōnczōnego Krŏju Ślōnsko-Morawskiego protestowały pospōł Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ, Ferajn Ślōnzŏkōw jak tyż wszyjske ôrganizacyje polske i niymiecke, jednak praske władza zignorowały te protesty.

W 1938 Armijŏ Czechosłowacka zdławiła rebelię Niymcōw sudeckich na Ślōnsku Opawskim. W efekcie III Rzesza upomniała sie ô teryny Czechosłowacji zamiyszkane zaôbycz bez ludność niymieckõ, a Polskŏ, przi używaniu z przileżytości ô tm. Zaolzie (zachodni Ślōnsk Cieszyński bez krysu frydeckiego i miasta Ostrawa Ślōnskŏ). Ôwdy mocarstwa alianckie wysłać do Pragi swych przedstŏwicieli. W tyj sytuacyji 8 września Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ, za „reprezyntacyjŏ nŏrodności ślōnskij” wysłać memoriał do przedstŏwiciela Wielgij Brytanije – lorda Waltera Runcimana, w kerym spōminała ô niedotrzymanej ôbiecki absztimōngu w 1920. Przi Powołowaniu sie na zaistniałe nowe warōnki, dopōminała sie ôd sztwōrki mocarstw alianckich przekludzyniŏ absztimōngu w przedmiocie neutralizacyji spornych terynōw. Pismo, do kerego prziwstōno było robotã Kurta Witta „Die Teschener Frage”, sygnował m.in. czesko-cieszyński burmistrz Józef Kożdōń (snŏdź autōr memoriału) Jednak postulat „reprezyntacyje nŏrodności ślōnskij” – jak sie sami ôkryślyli – ôstoł bez echa.

W 1923, krōm braku akceptacyje ze zajty władza czeskich, kere chciały Czecha na tym stanowisku, głosami Niymcōw, Ślōnzŏkōw i Polŏkōw (w proporcyjach 15, 5 i 2, przeciw 13 głosōm czeskim) ôstoł ôbrany burmistrzym Czeskigo Cieszyna. Dziynki swym talyntōm ôrganizacyjnym, Józef Kożdōń bōł barzo dobrym burmistrzym, co prziznajōm czasami nawet jego ôpaczniki. W czasie jego rządów miasto rozwijało sie błyskawicznie, wybudowano było lazaryt, szkoły i przedszkola m.in. tyż szkołã polskõ, a przede wszyjskim zgolymy numer dōmōw miyszkalnych m.in. glid kamynic przi ulicy Akacjowej jak tyż ôsiedle dōmkōw jednorodzinnych Na Rozroście. Kole kościoła katolickigo powstoły trzi kościoły ewangelickie („Na Rozroście“, „Na Niwach“, czeskobraterski na Frydeckiej) i synagoga jak tyż smyntŏrz kōmunalny. Postawiōno było tyż budōnki administracyjne m.in. gmach amtu krysowego, a w 1929 Czeski Cieszyn dostoł włŏsny rathaus, przi kerym w 1933 powstoł nowy rynek. Miasto przetło nec nowych ulic (po dzielynie Cieszyna była sam praktycznie ino jedna ulica Saska Kępa), powstoła tyż miastowŏ masarnia, znacznie rozrosła sie infrastruktura handlowŏ i gastrōnōmicznŏ. Burmistrz Kożdōń w czasie wszelich ôficjalnych przemōwiyń używoł kole amtowyj gŏdki czeskigo i niymieckigo – rodnego dlŏ wiynkszości miyszkańcōw, tyż gŏdki polskigo, krōm iże Polŏki niy stanowiyli w tym mieście ôrdōnkowych 20% miyszkańcōw, co gwarantowałoby im równouprawnienie gŏdkowe. Dziynki jego hyrskości zyskiwała cołkŏ Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ, keryj sparcie wy mieście wzrosło hned trzykrotnie (1922 – 604 głosy i 5 radnych, 1931 – 1684 głosy i 12 radnych). Trzykrotnie w latach 1923, 1927 i 1931 bōł ôbiyrany głosami Ślōnzŏkōw, Niymcōw i Polŏkōw przi ôdpŏro Czechów. Po rŏz sztwŏrty ôstoł ôbrany jednogłośnie we wrześniu 1938. Jednak miesiōnc niyskorzij, po przejyńciu Zaolzia bez Wojsko Polske, ôstoł wychrōniōny z tyj funkcyje. 6 paździyrnika władza zdelegalizowały wszyjske niepolskie ôrganizacyje na tym terynie, no tōż tyż Ślōnskõ Partyjõ Chopskõ i Ferajn Ślōnzŏkōw.

Ôbrŏz Kożdōnia niy dlŏ wszyjskich bōł pozytywny eli choby neutralny. Bez Polŏkōw, ôsobliwie świadōmych nŏrodowo, Kożdōń ôd dości dŏwnŏ bōł jednoznacznie widziany za ôszydnik i realizator cudzych cwekōw. Polŏki, bp. Marja Pilchówna piszōncŏ w Zaraniu Ślōnskim przedstawiać go dości jednoznacznie:

Oczywiście w czasach plebiscytu „prym” tutaj dzierżyli śląscy renegaci, za pieniądze niemieckie, czy czeskie. ... Pamiętam nazwisko zdrajcy Kożdonia i obóz „Ślązakowców” z ich organem, Nowym czasem, napadającym pod płaszczykiem wyznaniowym, jeszcze długi czas po wojnie na polskość. ... To był dobry chłop ten Kożdoń. ... Ten umiał żerować na ciasnocie narzuconej przez zaborców, na obojętności narodowej rodaków. Sprzedał Śląsk Czechom.

Działalność w III Rzesze[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Po uwiynziyniu, krōtkim pobycie w Bielsku i Katowicach, kaj używoł z szczyrości myńszości niymieckij (Volksbundu), nawrocie do Cieszyna i dalszych ôdpytōnkach, w listopadzie 1938 roku Kożdōń przeniōs sie na terytorium III Rzesze, do Opawy. Ôwdy bez wiedze i sztamy Kożdōń, lider frakcyje proniemieckiej Ślōnskij Partyje Chopskij Walter Harbich nawiōnzoł kōntakt z byłym czōnkym tyj partyje Paulem Lamatschem i skirz jego postrzednictwa podporzōndkowoł zdelegalizowaną Ślōnskõ Partyjõ Chopskõ Cyntralnyj Placōwce Ludności Niymieckij (Volksdeutsche Mittelstelle), zwiōnzanyj z wydziałym narodowościowym agendy dywersji podległej Reichsführerowi SS. Kożdōń mioł nadziejã, iże niymiecke panowanie na Ślōnsku bydzie nawrotym do czasōw mōnarchije Habsburgów. Wrōciōł do Cieszyna „owacyjnie witany beze swojich spōmŏgŏczy” dwa tydnie po zajyńciu miasta bez Wehrmacht. Ôczekowaniŏ Kożdōnia na sparcie jego starōnkōw we sprawie samostanowienia Ślōnzŏkōw niy ôstały społniōne, a władze niymiecke spotrzebowały go do swojich cwekōw, zaôbycz do stŏwki do wojska. Niy prziwrōcōno było mu stanowiska burmistrza, niy zalegalizowano Ślōnskij Partyje Chopskij, niy przizwolōno było na wydŏwanie presy. Po prŏwdzie w czasie policyjny wykŏz ludności zarachowano było nŏrodność „ślązacką” (ôgraniczōnõ jednak do terynōw Ślōnskŏ Cieszyńskigo, włōnczōnych dyrekt do Rzesze, to znaczy bez krysu frydeckiego i miasta Ostrawa Ślōnskŏ, włōnczōnych do Protektoratu Czech i Moraw), kerõ zadeklarowało 157 tys. ôsōb, atoli dwa lata niyskorzij wkludzōno było volkslistę, zgodnie z kerõ wszyjscy mieli ôstać Niymcami. Kożdōń ignorowoł zakŏz publicznego posugowaniŏ sie gŏdkōm „ślązackim”, publicznie krytykowoł „rozstrzelania ludności niywinowatyj”, zakŏz używaniŏ gŏdki polskigo w kościołach i inksze przejŏwy polityki germanizacyjnej. Nazisty niy chcieli pasować przi niego żŏdnyj represji, bo rōwnałoby sie to dlŏ nich z klynskōm propagandową na tym terynie. We wrześniu 1943 z przileżytości 70. gyburstagu Kożdōnia, za aprobatōm Adolfa Hitlera (wymŏganõ w warōnkach wojynnych) urzōndzōno było huczną fest, w czasie keryj nadano było mu tytuł hōnorowego ôbywatela Cieszyna „za zasugi dlŏ niemczyzny”. Tukejszy kreisleiter NSDAP Pannenborg w swym przemōwiyniu uznoł go za „muster niymieckigo bojownika”, a cieszyński landrat Kruger pochwalił za perfekt wiadōmość miyjscowych relacyji. Przeciw ôpinie nazistowskiego dygnitarza Kożdōń spotrzebowowoł swojã pozycyjõ, by chrōnić przed nazistowskimi represjami swych dotynczasowych politycznych ôpacznikōw. Pōmōg nawet swemu adwersarzowi Władysławowi Zabawskiemu, kery niy ino oczerniał Kożdōnia bez 30 lŏt na łamach „Dziynnika Cieszyńskigo”, ale nawet sproł go z kōmpanami w kwietniu 1909, czym zarŏz pochwalił sie w swej cajtōngowi.

Józef Kożdōń – burmistrz Czeskigo Cieszyna w czasie ôficjalny fest
Józef Kożdōń – burmistrz Czeskigo Cieszyna w czasie ôficjalny fest

Ôstatnie lata życiŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Pod kōniec 1944, kej Armijŏ Czyrwōnŏ zbliżała sie do granic Ślōnskŏ, Kożdōń społym z familijōm ôstoł ewakuowany w głōmb Rzesze. Jednak w drōdze uznoł, iże niy chce ôpuszczać Ślōnskŏ. W Karlovych Varach rozstał sie z ślubnōm i podarzōł sie w drōgã powrotną do Cieszyna, a sam hned po wkroczyniu Armije Czyrwōnyj ôstoł na pŏrã tydni internowany. Po wojaczce ôstoł w Czechosłowacji i, dziynki flyjdze czeskich nŏrodnych socjalistów, uniknōł ôbskarżyń ô kolaboracyjõ. Władze Czechosłowacji ôdciepły tyż polski antrag ô jego ekstradycyjõ. Fiaskym zakōńczyła sie tyż prōba uprowadzenia Kożdōnia do Polski, zaplanowanŏ beze sztab zaolziański Wojska Polskigo. Po tym trefiyniu 73-latowy Kożdōń , spranym knyplym i kamyniym, zaś przeniōs sie do Opawy. Tam – na żōndanie policyje – napisoł antrag ô rehabilitacyjõ, do kerego prziwstoł wykŏz kol. 300 ôsōb, kerym pōmōg w czasach nazistowskiego terroru. Na kōńcu antragu spytoł „czym mōg wiyncyj uczynić i fto wiyncyj uczyniōł?”. Józef Kożdōń umrził w 1949 na żōłtŏczkã nieżytową w opawskim hospicjum Marianum przi ulicy Roosevelta 45. Ôstoł poschrōniany 11 grudnia 1949 na bazowym smyntŏrzu w Opawie. Jego symboliczny grōb je tyż na smyntŏrzu kōmunalnym w Czeskim Cieszynie.

Symboliczny grōb Józefa Kożdōnia na smyntŏrzu w Czeskim Cieszynie.
Symboliczny grōb Józefa Kożdōnia na smyntŏrzu w Czeskim Cieszynie.