Gōrny Ślōnsk

Ze Wikipedia
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gōrny Ślōnsk
Wapyn {{{dopołniŏcz}}}
Fana Gōrnego Ślōnska
Wapyn Gōrnego Ślōnska Fana Gōrnego Ślōnska
Lokalizacyjŏ Gōrnego Ślōnska
Państwa Flag of Poland.svg Polska
Flag of the Czech Republic.svg Czechy
Stolica Ôpole
Wŏżniyjsze miasta Katowice, Bytōm, Racibōrz, Prudnik, Ôstrawa, Cieszyn
Wiyrchnia 20,373 km²
Liczba ludności (2018)
 • całkowita 
 • tyngość zaludniyniŏ
 • nacyje i etniczne grupy

kole 5,264,762
258 osób/km²
Ślōnzŏki
Karta Gōrnego Ślōnska

Gōrny Ślōnsk (gś-miym. Oberschläsing, śl-miym. Aeberschläsing, łac. Silesia Superior, pol. Górny Śląsk, miym. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko) – historycznŏ krajina położōnŏ we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski i Czeskij Republiki. Jeji wiyrchnia zajmuje kole 20,373 km², a jeji populacyjŏ je szacowanŏ na kole 5,264,762[1]. Gōrny Ślōnsk je potajlowany na Ôpolski, Ôpawski, Cieszyński a Czeski Ślōnsk[uwaga 1]. Gōrny Ślōnsk je barzo roztōmajty kulturowo, a tyż baukōnsztem. Jego miyszkańcy nazywani sōm Ślōnzŏkami a posugujōm sie ślōnskōm gŏdkōm. Weschodniŏ tajla Ślōnska.

Historycznõ stolicōm Gōrnego Ślōnska je Ôpole. Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj a strzodkowyj Ôdry a poczōnkowygo biygu Wisły, wzduż jego połedniowyj granice rozciōngajōm sie Sudety. Regiōn tyn posiadŏ mocka zabytkōw i ôbiektōw kulturowyj erbowizny. Je tyż zebrany we mineralne a naturalne sztofy, ôbyjmuje pŏrã wŏżnych industryjalnych przestrzyństw. Jego nojsrogszym metropolitalnym przestrzyństwym je Gōrnoślōnskŏ Metropolijŏ, keryj cyntrum sōm Katowice.

Z czasym zmiyniały sie granice i nŏrodnŏ przinŏleżność Gōrnego Ślōnska, tak tedy, kej bōł ôn erbowõ szlacheckõ włŏsnościōm, jak i po nastōniu modernych nŏrodnych państw. Piyrszymi znanymi państwami, kere utrzimały panowanie nad Gōrnym Ślōnskem, były snŏdź Wielge Morawy pod kōniec IX stoleciŏ i Czechy na zaczōntku X stoleciŏ. We X stoleciu Gōrny Ślōnsk ôstoł prziłōnczōny do wczaśnego polskigo państwa. We XIV stoleciu weszoł we skłŏd Czeskij Korōny pod panowanie Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa, kere we 1526 roku przeszło pod panowanie austryjŏckij habsburskij mōnarchije. We wyniku ślōnskich wojaczek regiōn tyn ôstoł prziłōnczōny do Prus we 1742.

Po I światowyj wojaczce nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska ôstała prziznanŏ Polsce bez mocarstwa Ententy po ślōnskich powstōniach i absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku. Ôstane dŏwne austryjŏcke czynści Ślōnska ôstały prziłōnczōne do Czechosłowacyje i stały sie tajlōm Sudeckigo Krŏju, a dzisioj sōm tajlōm Czeskij Republiki. We 1945 roku, po II światowyj wojaczce, wiynkszość Gōrnego Ślōnska przeszła pod polskõ jurysdykcyjõ zgodnie z poczdamskõ ugŏdōm miyndzy zwyciynskimi aliantami i stała sie tajlōm Polski.

Symbole a farby[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Symbolika Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Ziymie Gōrnego Ślōnska przijmowały zaôbycz wapyn Piastōw gōrnoślōnskich, kery mioł złotego ôrła we błynkitnym polu. Wapyn tyn ulygoł stylistycznym modyfikacyjōm a pōmianōm. Niykere jednotki administracyjne używały ino chyty abo ino wiyrchnij tajli ôrła. Wapyny piastowskich princōw przijōnły do swojich wapynōw a fanōw place a administracyjne jednotki położōne na Gōrnym Ślōnsku[2].

Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Granice[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Brynica – kraj miēndzy tajlōm Gōrnygo Ślōnska a tajlōm Małopolski, drzewij granica prusko-polsko

Za piyrsze, krajym regiōnu bōł wodny tajlōng Gōrnyj Ŏdry. Poza Gōrnym Ślōnskiym rozlygowany bôł Bytōm, kery leżoł we dorzyczu Wisły (małopolski grōd).

Na wyżce sztadōw Czechowice-Dziydzice, Pszczyna a Bieruń granicowōm rzykōm je Wisła (do ujścio Przēmsze), a potym Przymsza. We Gōrnoślōnskim Industryjnym Ŏkryngu krajym je Brynica.

Warōnki naturalne[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Ślōnsk je rozlygowany we gōrnyj dukli Ôdry na połedniu i zŏchodzie a ôparty je ô paśma Sudetōw i Karpatōw. Gōrny Ślōnsk położōny na rozlygłyj wyżce zebrany je we surowce mineralne.

Ukształtowanie terynu[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Fizycznŏ karta Gōrnego Ślōnska

Plac rozlygowanio Gōrnego Ślōnska je roztōmajty podle ukształtowaniŏ terynu. Na połedniu i zŏchodzie landszaft je gōrzisty (Sudety i Karpaty Zachodnie), we połedniowo-weschodnij czynści je wyżynny (Ślōnskŏ Chyża), ôstatek przestrzyństwa zajmujōm zaôbycz niziny. Gōrny Ślōnsk leży w Strzodkowoeuropejskij Nizinie (z wyjōntkym Sudetōw, Karpatōw Zachodnich jak tyż Chyże Ślōnskij).

Nojwyższōm szpicōm Ślōnska je Pradziŏd ô wysokości 1491 m n.p.m.

Geograficzne spōłrzyndne krajnych pōnktōw:

Hydrografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Nec wodnŏ formuje sie naôbkoło Ôdry i jeji dopływōw: Ôlzy, Kłodzkej Nysy, Bobru, Kaczawy, Baryczy, Kłodnicy, Małyj Panwi i inkszych. Weschodnie krańce Gōrnego Ślōnska leżōm w dorzeczu Wisły z nojdugszymi rzykami: Brynicōm, Przemszōm, Pszczynkōm, Gostyniōm i Biołōm. Na Ślōnsku źrōdła swoje mŏ tak Ôdra (w Ôdrzańskich Gōrach), jak i Wisła (Baraniŏ Gōra). Bezma cołki Gōrny Ślōnsk je w zlewisku Bałtyckigo Morza.

Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Klimat w miastach[3]
Przykładowe
miasto
Strzedniŏ
tymperatura
(rocznŏ)
Strzedniŏ
tymperatura
(w lipniu)
Strzedniŏ
tymperatura
(w styczniu)
Strzedni
ôpad
roczny
Pszczyna 8,7 °C 19,1 °C –3,4 °C 735 mm
Katowice 8,6 °C 19 °C –3,6 °C 686 mm
Ôstrawa 8,6 °C 18,2 °C –2,6 °C 690 mm
Ôpole 8,4 °C 17,8 °C –1,9 °C 611 mm
Cieszyn 8,3 °C 18,3 °C –3,3 °C 774 mm
Prudnik 7,9 °C 17,1 °C –2,3 °C 626 mm

Miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Miasta na Ślōnsku, kerych populacyjŏ przekrŏczŏ 20,000 (na rok 1995).

Wapyn Miano Populacyjŏ Wiyrchnia Państwo Administracyjnŏ jednotka
1
Katowice Herb.svg
Katowicy 351,521[4] 165 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
2
Ostrava CoA CZ.svg
Ôstrawa* 325,508[5] 214 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
3
Bytom herb.svg
Bytōm 226,810[6] 69 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
4
Gliwice herb.svg
Glywicy 213,392[7] 134 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
5
POL Zabrze COA.svg
Zŏbrze 201,302[8] 80 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
6
POL Bielsko-Biała COA.svg
Bielsko-Biołŏ* 180,397[9] 125 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
7
POL Ruda Śląska COA.svg
Ślōnskŏ Ruda 165,873[10] 78 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
8
POL Rybnik COA.svg
Rybnik 144,578[11] 148 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
9
POL Tychy COA.svg
Tychy 133,760[12] 82 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
10
POL Opole COA.svg
Ôpole 130,219[13] 97 km² Polska POL województwo opolskie flag.svg ôpolske wojywōdztwo
11
Chorzów herb.svg
Chorzōw 125,226[14] 33 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
12
POL Jastrzębie-Zdrój COA.svg
Jastrzymbie-Zdrōj 103,309[15] 85 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
13
Havirov CoA.png
Hawiyrzōw 87,872[5] 32 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
14
POL Mysłowice COA.svg
Myslowicy 79,766[16] 66 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
15
POL Siemianowice COA.svg
Siymianowicy 78,101[17] 25 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
16
POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg
Kandrzin-Koźle 70,648[18] 124 km² Polska POL województwo opolskie flag.svg ôpolske wojywōdztwo
17
POL Wodzisław Śląski COA.svg
Władzisłōw 68,411[19] 50 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
18
Karwina herb.svg
Karwinŏ 67,265[5] 57 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
19
POL Piekary Śląskie COA.svg
Piekary 66,984[20] 40 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
20
Herb TarnowskieGory.svg
Tarnowske Gōry 66,935[21] 84 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
21
POL Żory COA.svg
Żory 66,219[22] 65 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
22
POL Racibórz COA.svg
Racibōrz 65,041[23] 75 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
23
Frýdek Místek CoA CZ.svg
Frydek-Mistek* 63,213[5] 52 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
24
Opava CoA.svg
Ôpawa 62,669[5] 91 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
25
POL Świętochłowice COA.svg
Świyntochłowicy 59,600[24] 13 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
26
POL Nysa COA.svg
Nysa 48,899[25] 27 km² Polska POL województwo opolskie flag.svg ôpolske wojywōdztwo
27
POL Knurów COA.svg
Knurōw 44,124[26] 34 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
28
Coat of arms of Třinec.svg
Trzyniyc 41,323[5] 85 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
29
POL Mikołów COA.svg
Mikołōw 38,895[27] 79 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
30
POL Cieszyn COA.svg
Cieszyn 37,357[28] 29 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
31
POL Czechowice-Dziedzice COA.svg
Czechowice-Dziydzice 35,686[29] 33 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
32
Cesky Tesin CoA.png
Czeski Cieszyn 28,267[5] 39 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
33
POL Lubliniec COA.svg
Lubliniec 26,961[30] 89 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
34
POL Kluczbork COA.svg
Kluczborek 26,829[31] 12 km² Polska Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
35
Krnov znak.png
Karniōw 26,052[5] 44 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
36
POL Prudnik COA.svg
Prudnik 24,350[32] 21 km² Polska POL województwo opolskie flag.svg ôpolske wojywōdztwo
37
Bohumin CoA CZ.svg
Bogumin 23,989[5] 31 km² Czesko Rypublika Flag of Moravian-Silesian Region.svg morawsko-ślōnski krŏj
38
POL Rydułtowy COA.svg
Rydułtowy 23,983[33] 15 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
39
POL Łaziska Górne COA.svg
Gōrne Łaziska 23,031[34] 20 km² Polska POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojywōdztwo
40
POL Strzelce Opolskie COA.svg
Wielge Strzelce 21,885[35] 30 km² Polska POL województwo opolskie flag.svg ôpolske wojywōdztwo

* Niyblank na Ślōnsku

Miana placōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Dwugŏdkowŏ tabula przed wjazdem do Prynżyny kole Prudnika

Mocka placōw na Ślōnsku miało we historyji mocka mian. Przōdzi miana powstŏwały a zmiyniały sie spontanicznie. We II Rzeszy niykere miana utworzōno na przikłŏd dlŏ uczczynia Miymcōw niezwiōnzanych ze Ślōnskym, jak Hindenburg (Zŏbrze). We III Rzeszy masowo germanizowano słowiańske miana, wkludzano miana niyhistoryczne jak Hitlersee (Szczedrzyk), cuzamyn wiyncyj aniżeli 2000 mian. Po wojaczce mocka polskich mian powstoło spontanicznie, drōgōm spolszczenia gŏdki abo amatorskiego przekładu. Ôficjalne miana ôkryślyła jynzykoznawczŏ kōmisyjŏ, czasym prziwrŏcała dŏwne miano, czasym tworziła doimyntnie nowõ. Po wojaczce używanie miymieckich mian było zabrōniōne, po 1989 stały sie ône wszeôbecnie znane, a ôrdōnek ô myńszościach przizwŏlŏ na używanie miymieckich mian we gminach zamiyszkanych bez myńszość miymieckõ. Ôficjalnymi miymieckimi mianami sōm miana sprzed 1936 roku, na przikłŏd Stare Siołkowice to Alt Schalkowitz, a niy Alt Schalkendorf.

Dwugŏdkowe tabule z mianami placōw czynsto sōm ôfiarōm wandalizmu ze zajty polskich (rzŏdzij miymieckich[36]) miyszkańcōw regiōnu.

Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Information icon.svg Ekstra artikel: Gyszichta Ślůnska.
Historyczny wapyn Gōrnego Ślōnska podle H. Strohla (19. st.)
Historyczny Gōrny Ślōnsk
Ôpolske ksiynstwo za princa Jōna II Dobrego a Prowincyjŏ Gōrny Ślōnsk

Piyrszymi znanymi państwami na Ślōnsku były Wielge Morawy i Czechy. We X stoleciu gospodzin Polski Mieszko I z dynastyje Piastōw prziłōnczōł Ślōnsk do polskigo państwa. We czasie fragmyntacyje Polski Ślōnsk i ôstatek krŏju ôstały potajlowane miyndzy mocka niyznŏleżnych ksiynstw reskyrowanych bez roztōmajtych ślōnskich princōw. We tym czasie miymiecke wpływy kulturowe i etniczne wzrosły we wyniku imigracyje z miymieckij tajli Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa. We 1178 roku czynści krakowskigo ksiynstwa naôbkoło Bytōmia, Ôświyncimia, Chrzanowa i Siewierza ôstały przekŏzane ślōnskim Piastom, chociŏż jejich ludność była zaôbycz wiślana, a niy ślōnskigo byciŏ[37].

We 1241 roku, po najechaniu Małopolski, Mongołowie najechali Ojropã i Ślōnsk, co wywołało wszeôbecnõ panikã i masowe zaucieczki. Po śmierci jejich khana (prziwōdcy) Ordy Mongołowie uzdali niy naciskać dalij we głōmb Ojropy, ale wrōciyli na weschōd, coby wziōńć udzioł we ôbiorach nowego Wielgigo Khana.

W latach 1289-1292 czeski krōl Wacław II ôstoł zwierzchnikym niykerych gōrnoślōnskich ksiynstw. Polscy mōnarchy zrzekli sie erbowych praw do Ślōnska dopiyro we 1335 roku[38]. We 1337 Luksymburski Jōn przekŏzoł ślōnskim Piastom miasto Prudnik i ôkolice. Gōrny Ślōnsk (jako tajla ślōnskich ksiynstw) stoł sie tajlōm Czeskij Korōny we rōmach Świyntego Rzimskigo Cysŏrstwa i przeszoł z tã korōnōm do habsburskij mōnarchije Austryje w 1526 roku.

We XV stoleciu we granicach Ślōnska dokōnano pŏru pōmian. Tajla ziym przekŏzanych ślōnskim Piastom we 1178 roku kupiyli polscy krōle we drugim chycie XV stoleciŏ[37]. W 1742 roku wiynkszość Gōrnego Ślōnska ôstała zajyntŏ bez krōla Prus Fryderyka Wielgigo we wojaczce ô austryjŏckõ sukcesyjõ, a we 1815 roku powstoła Pruskŏ Prowincyjŏ Ślōnsk; we kōnsekwyncyji Gōrny Ślōnsk stoł sie tajlōm Miymieckigo Cysŏrstwa, powstōnego we 1871 roku.

Po I światowyj wojaczce ô tajlã Ślōnska, Gōrny Ślōnsk, walczyły Miymcy i nowo niypodlygłŏ Polskŏ. Liga Nŏrodōw zôrganizowała we 1921 absztimōng w tyj sprawie, we wyniku kerego 60% głosōw ôddano na Miymcy i 40% na Polskõ[39]. Po trzecim ślōnskim powstōniu (1921) nojbarzij wysuniyntŏ na weschōd tajla Gōrnego Ślōnska (cuzamyn z Katowicami) ôstała prziznanŏ Polsce, i stała sie ślōnskim wojywōdztwym. We ôbrymbie Miymiec utworzōnŏ była Prowincyjõ Gōrny Ślōnsk. Wtynczŏs Austryjŏcki Ślōnsk, niywielgŏ tajla Gōrnego Ślōnska zachowanŏ bez Austryjõ po ślōnskich wojaczkach, ôstała z wiynksza prziznanŏ nowyj Czechosłowacyje (Czeski Ślōnsk i Zaolzie), chociŏż wiynkszość Cieszyna i teryn na weschōd ôd niego trefiyła do Polski.

Kōnferyncyjŏ we Poczdamie we 1945 roku ôkryślyła piskã Ôdry i Nysy za granicã miyndzy Miymcami a Polskõ, we ôczekowaniu na ôstatecznõ kōnferyncyjõ z Miymcami, kerŏ antlich nikej sie niy ôdbyła[40][41][42]. Administracyjny tajlōng Gōrnego Ślōnska we Polsce zmiynioł sie pŏrã razy ôd 1945 roku. Ôd 1999 roku je potajlowany miyndzy wojywōdztwa ôpolske i ślōnske. Czeski Ślōnsk je terŏźnie tajlōm Republiki Czeskij, tworzi morawsko-ślōnski krŏj.

Folklor[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska[43]:

Tańce[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Nojbarzij znane ślōnske tańce to: Trojak, Grozik, Ôwczarek, Diobōłek, Gołōmbek, Puszczany, Ôd buczku. Wielgo tukej je rola ZPiT "Śląsk" im. S. Hadyny, kery stoł siy nojwiynkszym i nojznońszym propagatorym ślōnskiyj kultury we Polsce i na świyciy.

Tradycyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]

  • Świynta: 4 grudnia je ôbchodzōne świynto Barbory, patrōnki grubiorzōw, zaś 4 maja Dziēń św. Floriana - patrōna hutnikōw. Zauobycz te niy sōm wolne ôd roboty, zaczyno siy je ôd Mszy we kościele, niyskorzij je pochōd ze hutniczōm abo bergmańskōm ôrkestrōm a pod kōniec nojczynścij je robiōny fest.
  • Na Gōrnym Ślōnsku ôbchodzi siy Abrahama - 50. geburstag
  • Na Gōrnym Ślōnsku popularny je karciany szpil szkat.
  • Popularno na Ślōnsku je tyż hodowla gołymbi (we gołymbiokach).
  • Ślōnzoki niy ôbchodzōm imienin

Religijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Na Gōrnym Ślōnsku bazowymi ôstrzodkami religijnego kultu katolikōw sōm bazylika Nojświyntszyj Marii Panny i świyntego Bartłomieja we Piekarach jak tyż Sanktuarium świyntyj Anny na Anabergu na Anabergu. Wŏżnym placym we tyj czynści Ślōnska je tyż bazylika Narodzyniŏ Nojświyntszyj Maryi Panny we Pszowie.

Piyrsze protestancke tryndy dotrzały do regiōnu hned po wystōmpiyniu Martina Lutra we 1517 roku. Liczba wiernych kościoła Ewangelicko-Augsburskigo na samym Cieszyńskim Ślōnsku szacuje sie na bez 40 tys[44]. Na Czeskim Ślōnsku dzioła Ślōnski Kościōł Ewangelicki Augsburskigo Zawiyrzyniŏ, do kerego we 2009 roku przinŏleżało kol. 15,6 tys. wiernych[45].

Ôrganizacyje a stŏwarziszynia[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Ôrganizacyjami fungujōncymi na terynie Gōrnego Ślōnska sōm miyndzy inkszymi: Ruch Autōnōmije Ślōnska, Stŏwarziszynie Ôsōb Nŏrodowości Ślōnskij a Pro Loquela Silesiana.

Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Information icon.svg Ekstra artikle: Ślůnzoki, Ślōnsko nacyjŏ.
Ôdsetek Ślōnzŏkōw we krysach ślōnskigo a ôpolskigo wojywōdztwa

Istniynie ôsobnyj ślōnskij nacyje je spōrne. We Polsce niy uznŏwŏ sie ślōnskij nacyje, tak samo we Czechach. Podle polskigo Nŏrodnego Wykazu Wszeôbecnego ze 2002 roku ślōnskõ nŏrodność zadeklarowało 173 148 ôsōb, za to we wykazie wszeôbecnym na terynie Czech we 2001 roku ślōnskõ nŏrodność deklaruje 10 878 ôsōb. Nojnowszy wykŏz ze roku 2011 wykŏzoł, iże do ślōnskij nŏrodności prziznŏwŏ sie 809 tys. ludzi. Z tego 362 tys. czuje sie ino Ślōnzŏkami, za to ôstatek Ślōnzŏkami a Polŏkami abo Ślōnzŏkami a Miymcami. We 2012 roku we Katowicach zespōł wyuczōnych pod kerownictwym prof. Adama Bartoszka ze Instytutu Socjologije Ślōnskigo Uniwerzytetu przekludziōł podszukowanie ôbywatelske we kerym miyndzy inkszymi spytano powtōrnie ô nacyje. We ôdpowiedzi na to pytanie 49,1% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ nŏrodność (28,7% spytanych ôsōb skŏzała ślōnskõ a polskõ nŏrodność wrŏz, za to 20% ślōnskõ za jedynõ).

Przi analizowaniu sytuacyji socjologicznych panujōncyj na zaczōntku XX stoleciŏ podkryślŏ sie, iże Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnska niy posiadali rozwiniyntyj nŏrodnyj świadōmości a przekōnaniŏ ô uczestnictwie we nŏrodnyj spōlnocie. Elymyntym jednoczōncym ta zbiorowość była wiynź regiōnalnŏ. Poza niylicznõ grupōm prawie manifestujōncōm swojã polskość, autochtōniczni Ślōnzŏki ze Ôpolskigo Ślōnskŏ piastowali swoje polske elymynta kulturowe niy za wyrŏz łōnczności ze polskõ nacyjōm, atoli za elymynt miyjscowego folkloru a kultury, dziynki keryj mogli ôdrōżnić sie ôd Miymcōw[46][47].

Mŏwa[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Information icon.svg Ekstra artikel: Ślůnsko godka.
Zasiyng ślōnskij gŏdki podle Stanisława Urbańczyka

Jednym z elymyntōw kulturowyj tożsamości Ślōnzŏkōw sōm używane bez nich dialekty, kere ôd stoleci przizwŏlały poznŏwać swojich a cudzych. Zmŏcniajōm ône spōjność grupy, a jejich wyzbycie sie rōwnoznaczne je z pociepniyńciym spōlnoty. A dyć przinŏleży swrōcić uwagõ, iże autochtōni z ludnościōm napływowõ używajōm literackij gŏdki, a dialektami posugujōm sie we familiji a ôbrymbie włŏsnyj zbiorowości. Podle klasyfikacyje Alfreda Zaręby na terynie Gōrnego Ślōnskŏ wystympujōm dialekty a gwary: cieszyński, glywicki, jabłōnkowski, kluczborski, niymodliński, prudnicki, ôpolski.

Spōrny je status ślōnskij mŏwy. We gŏdkoznawczych publikacyjach ślōnszczyzna je uznŏwanŏ za dialekt polskij gŏdki. We polskim Nŏrodnym Wszeôbecnym Wykazie we 2002 roku używanie ślōnskigo we dōmowych kōntaktach zadeklarowało 56,6 tys. ôsōb[48]. We wykazie ze 2011 roku było już 529 tys. takich deklaracyji[49].

Czeskōm gŏdkōm i laszkimi dialektami ludność ôsprŏwiŏ przede wszyjskim na Czeskim Ślōnsku, polskōm i ślōnskōm gŏdkōm zaôbycz we polskij czynści Gōrnego Ślōnska, a tyż miymieckōm gŏdkōm.

Baukōnszt[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Information icon.svg Ekstra artikel: Ślůnski baukůnszt.

Piyrszy murowany budōnek na Gōrnym Ślōnsku to kościōł świyntego Mikołaja we Cieszynie z chyty XI stolecia. Wczaśnij jednak powstŏwały na Ślōnsku ôbrōnne grody z spotrzebowaniym kamiynnych elymyntōw. Ôd czasōw renesansu Gōrny Ślōnsk cechowoł zebrany religijny baukōnszt, zachowany do dzisiej zaôbycz we kształcie i stylistyce drzywniannych kościołōw[50]. Nojstarszymi zachowanymi do naszych czasōw drzywniannych kościołōw na Gōrnym Ślōnsku sōm strzedniowieczne kościoły Wszyjskich Świyntych we Łaziskach i Siyrotach, za to nojstarszõ ôbrōnnõ wieżōm na Gōrnym Ślōnsku je Wieża Woka we Prudniku[uwaga 2][51].

Uwagi[edytuj | edytuj zdrzōdło]

  1. We miyndzywojynnym ôkresie we czynści Gōrnego Ślōnska we granicach Polski funkcjōniyrowoł sztuczny, propagandowy tajlōng na Bioły, Czŏrny a Zielōny Ślōnsk.
  2. Je to tyż nojstarszŏ ôbrōnnŏ wieża bydōncŏ na terynie terŏźnyj Polski.

Przipisy

  1. Grzegorz Kulik, Górny Śląsk w pigułce, wachtyrz.eu, 21 mŏja 2018 [dostymp 2021-03-10].
  2. HISTORIA FLAG ŚLĄSKICH - GÓRNEGO I DOLNEGO ŚLĄSKA, slownikslaski.pl (polski).
  3. climate-data.org
  4. Katowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Customized selection VDB, vdb.czso.cz [dostymp 2021-02-27].
  6. Bytom w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  7. Gliwice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  8. Zabrze w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  9. Bielsko-Biała w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  10. Ruda Śląska w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  11. Rybnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  12. Tychy w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  13. Opole w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  14. Chorzów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  15. Jastrzębie-Zdrój w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  16. Mysłowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  17. Siemianowice Śląskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  18. Kędzierzyn-Koźle w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  19. Wodzisław Śląski w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  20. Piekary Śląskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  21. Tarnowskie Góry w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  22. Żory w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  23. Racibórz w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  24. Świętochłowice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  25. Nysa w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  26. Knurów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  27. Mikołów w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  28. Cieszyn w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  29. Czechowice-Dziedzice w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  30. Lubliniec w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  31. Kluczbork w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  32. Prudnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  33. Rydułtowy w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  34. Łaziska Górne w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  35. Strzelce Opolskie w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-02-27] (polski).
  36. Zniszczone dwujęzyczne tablice w Głogówku, 24opole.pl, 3 mŏja 2010 (polski).
  37. 37,0 37,1 R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 21–22
  38. R. Żerelik [we:] M. Czpliński (red.) Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 81
  39. 3. September 1922, Volksabstimmung über die Abtrennung der Provinz Oberschlesien von Preußen und Bildung eines selbstständigen, dem Reich eingegliederten Landes Oberschlesien, gonschior.de
  40. Piotr Stefan Wandycz, The United States and Poland, Harvard University Press, 1980, ISBN 978-0-674-92685-1 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
  41. Geoffrey K. Roberts, Patricia Hogwood, The Politics Today Companion to West European Politics, Manchester University Press, 19 lipca 2013, ISBN 978-1-84779-032-3 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
  42. Phillip A. Bühler, The Oder-Neisse Line: A Reappraisal Under International Law, East European Monographs, 1990, ISBN 978-0-88033-174-6 [dostymp 2021-02-27] (angelski).
  43. Barbara Bazielich: Tradycyjne stroje dolnośląskie Wrocłow: Wydaw. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1993. ISBN 83-229-0853-9.
  44. Abp Alfons Nossol i Jerzy Pilch odebrali Śląskie Szmaragdy, ksiazki.wp.pl, 23 kwietnia 2010 [dostymp 2021-02-28] (polski).
  45. The Lutheran World Federation 2009 Membership Figures 01/2010
  46. Danuta Berlińska, Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim, „Przegląd Zachodni”, 1990, s. 58, ISSN 0033-2437 (polski).
  47. Zagadnienie więzi regionalnej i narodowej na Śląsku Opolskim [w:] Stanisław Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 102 (polski).
  48. Ludność według języka używanego w domu oraz województw w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny, 2008-07-15. [dostymp 2011-04-21].
  49. Ludność według języka używanego w domu, płci oraz charakteru miejsca zamieszkania w 2011 roku. W: Ludność. Stan i struktura społeczno-demograficzna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostymp 2013-04-14].
  50. Gabriela Bożek, Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach., Architektura modernistyczna Katowic i innych miast polskiego i czeskiego Śląska, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, 2002, ISBN 83-85871-31-4, OCLC 52634671.
  51. Wieża Woka - Prudnik - Informator turystyczny, noclegi - www.sudety.info.pl, web.archive.org, 8 września 2019 [dostymp 2021-02-28] [zarchiwizowane z adresy 2019-09-08].

Linki zewnyntrzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Commons