Ślabikŏrzowy szrajbōnek

Ze Wikipedia
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ekstra litery ślabikŏrzowego szrajbōnku

Ślabikŏrzowy szrajbōnek – jedyn ze szrajbōnkōw dlŏ ślōnskij gŏdki ôficjalnie przijynty bez Pro Loquela Silesiana we 2010 roku we Cieszynie. Je to jedyn z nojnowszych ślōnskich systymōw pisaniŏ. Profesōr Uniwerzytetu Ślōnskigo we Katowicach Jolanta Tambor brała czynny udzioł we jego powstōniu. Ôrtografijŏ skerowanŏ je przede wszyjskim do modyj gyneracyje uczōncego sie ślōnskij gŏdki. Miano „ślabikŏrzowy” je zwiōnzanŏ z mianym projektu Ślůnski ślabikorz. Jednymi z piyrszych wydań we ślabikŏrzowowym szrajbōnku były ksiōnżki Gōrnoślōnski Ślabikŏrz a Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli (2010)[1].

Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Jolanta Tambor

Inicjatorem nowego szkryftu ślōnskigo ôstała zôrganizowanŏ we tym cweka społeczność na rzecz rozrostu ślōnskij gŏdki Pro Loquela Silesiana. Nowe abecadło miało być take, coby bez niyprzileżytości mogli go używać używŏcze roztōmajtych dialektōw ślōnskich. Idyntycznie napisany tekst przinŏleżoł czytać swobodnie na roztōmajte knify, zgodliwie ze specyfikōm danego dialektu. Abecadło miało tyż ulekszić naukã gŏdki ślōnskigo ôsobōm, kere niy znajōm dialektu[1].

Zdaniym Rafała Adamusa, jednego z czōnkōw Pro Loquela Silesiana, stworzynie nowego abecadła stało sie zdatne miyndzy inkszymi bez rozrost nowych technologiji kōmunikacyjnych: z włōnczyniym kōmunikacyje mobilnyj a Internetu do życiŏ dziynnego. Ludzie corŏz czyńścij muszōm kōmunikować sie za pōmocōm tekstōw pisanych. Teksty we ślōnskij gŏdce, pisane polskim abecadłym, stały sie naturalnym knifym kōmunikacyje pisymnyj miyndzy używŏczami dialektōw ślōnskich. Wtynczŏs pisanie dialektu ślōnskigo ze polskim abecadłym niy dycki je porynczne, pōniywŏż ślōnski zawiyrŏ klangi spoza polskij gŏdki literackij, a tedyć we polskim abecadłym niy mŏ grafemōw do ôznaczaniŏ takich klangōw. Rozwiōnzanie tyj niyprzileżytości prziszło we Internecie spontanicznie – roztōmajte grupy używŏczy tworziły a spotrzebowowały we tym samym czasie pŏrã niyôficjalnych wersyji pisaniŏ gŏdki ślōnskij. Zdatne stało sie połōnczynie wszyjskich tych systymōw szkryftu we jednym wszeôbecnie uznanym abecadłem[1].

Przijyńcie nowego szkryftu je wŏżne dlŏ Ślōnzŏkōw tyż bez to, iże lity systym pisaniŏ we Polsce je warōnkym zdatnym prawnego uznaniŏ gŏdki za regiōnalny. Status gŏdki regiōnalnego na przikładzie kaszubskigo może rozwiōnzać niyprzileżytość braku financowaniŏ projektōw na rzecz zachowaniŏ a rozrostu gŏdki a kultury ślōnskij, zwiōnzanych z tworzyniym programōw edukacyjnych, wydŏwaniym literatury edukacyjnyj a fabularnyj, treści ôrganizacyji naukowych, ôświatowych itp. Pojedynczy szkryft we kōntekście zmyńszajōncyj sie wielości ślōnskich gŏdŏczy, mŏ znaczynie dlŏ tworzyniŏ słownikōw, pōmocy dydaktycznych, rozbudowy korpusu tekstowego we publikacyjach drukowanych a na zajtach internetowych. We przipadku, kej ôjce niy gŏdajōm po ślōnsku, teksty pisane stŏwajōm sie jednym z bazowych knifōw nauki gŏdki bez młōdź[1].

6 marca 2009 roku we Cieszynie ôdbyła sie kōnferyncyjŏ „Śląska mowa jako język regionalny – po co, jak i kiedy?”.

Abecadło[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Abecadło ślōnske we wersyji Pro Loquela Silesiana ôparte je na łacińskim abecadle. Abecadło skłŏdŏ sie ze 34 buchsztabōw[2][1]:

A a à ã B b C c Ć ć D d E e
F f G g H h I i J j K k L l
Ł ł M m N n Ń ń O o Ŏ ŏ Ō ō
Ô ô Õ õ P p R r S s Ś ś T t
U u W w Y y Z z Ź ź Ż ż

Grafemy abecadła ślōnskigo dobierane sōm z zarachowaniym implymyntacyji ôznaczōnych bez niy fonemōw we roztōmajtych dialektach ślōnskich. Na zadku inkszych znanych ôdmian abecadła ślōnskigo systym graficzny Pro Loquela Silesiana je jak nojbarzij zbliżōny do polskigo abecadła. Rozdziały miyndzy tym ślōnskim abecadłym a polskim przikludzajōm sie do wkludzyniŏ ekstra grafemōw Ã, Ŏ, Ō, Ô a Õ do gŏdki ślōnskigo jak tyż braku we ślōnskij gŏdce polskich liter Ą a Ę ôznaczajōncych samogłoski nosowe jak tyż buchsztaba Ó.

  • Ã je grafemem ôznaczajōncym kōntynuacyjõ przodnij samogłoski nosowyj na kōńcu wyrazu, co wystympuje zaôbycz na Ôpolskim Ślōnsku.
  • Õ je grafemem ôznaczajōncym kōntynuacyjõ nosowyj samogłoski zadnij. Suży do zapisowaniŏ niywielgigo numera ôdmian. Ôznaczŏ klang [ǫ], rozpowszechnionym we zachodnich rejōnach Gōrnego Ślōnska, we ôstanych regiōnach na jego placowi wymŏwiŏ sie samogłoskã zdenazowanã ô. Cecha õ je zapisowany na abszlusach przimiotnikōw abo słōw, kere zmiyniajōm sie zgodnie z zortōm przimiotnika we bierniku zorty żyńskij.
  • Ŏ je grafemem ôznaczajōncym kōntynuacyjõ staropolskij samogłoski á. Na srogij czynści Ślōnskŏ kōntynuacyjŏ ta je wymŏwianŏ za dyftong, bp. [Ou̯] na Ôpolskim Ślōnsku: ptŏk (pt [ou̯] k), abo za [åu̯] we ôkolicach Prudnika a Raciborza (pt [åu̯] k). We niykerych regiōnach, jak bp. Rejōn Industryjalny eli Cieszyński Ślōnsk, we kerych kōntynuacyjŏ á je wymŏwianŏ za monoftong ô (pt [ô] k), zamiast ŏ idzie pisać o (gŏdać – godać).
  • Ō je grafemem kōntynuacyje staropolskij samogłoski ó (kerŏ z bany wyewoluowała we plac historycznie dugigo o), we terŏźnych dialektach ślōnskich ôznaczŏ klang, kery nojczyńścij wymŏwiŏ sie pōmiyndzy [ô] a [u].
  • Ô je grafemem samogłoski zaczōntkowyj ô, labializowanyj z wiynksza dialektōw ślōnskich. We inkszych systymach graficznych we tyj samyj pozycyje używŏ sie kōmbinacyje uo, ło abo buchsztaba ò.

Szkryft[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Bazowym prawidłym szkryftu je chyńć przestrzeganiŏ ôgōlnych ślōnskich prawideł wymŏwy. Spostrzōd pŏru ôpcyje wymŏwy ôbiyrŏ sie tã, kerŏ je nojbarzij wszeôbecnŏ we ślōnskich dialektach; warianty gŏdki znane we małych grupach dialektōw na cołkim terytorium dystrybucyje niy sōm zarachowowane we szkryfcie. Na przikłŏd, szkryft zarachowuje redukcyjõ ł we kōmbinacyjach spōłgłosek przed zadnimi samogłoskami (gowa, gupi, chop), na co skazuje mocka dialektologōw i kere je wszeôbecne na cołkim Postrzodkowym Ślōnsku a na wiynkszości terytorium Pōłnocnego Ślōnskŏ. Tyż we ślabikŏrzowym szrajbōnku ôbranŏ je ôpcyjŏ szkryftu, kerŏ zachowuje ciōngłość historycznõ, a tym samym przizwŏlŏ ôkryślić bycie słowa, na przikłŏd szkryft kōmbinacyje strz (strzewiki) ôstanie zachowany, kej ôstanie wymŏwiony we jego plac z wiynksza ślōnskich dialektōw [šč] (we niykerych ślōnskich dialektach take pōmiany jak strz>szcz a zdrz>żdż niy zaszły, a wymŏwa je zgodliwŏ ze szkryftym: strzewiki, zdrzōdło[3].

Nojwŏżniyjsze znaki szkryftu to[3]:

  • ôznaczynie kontynuatora staropolskigo miynkigo ŕ za pōmocōm dwuznaku rz, z zarachowaniym kōmbinacyje spōłgłosek takich jak trz, strz, drz, zdrz: trzi, strzylać, strzoda, zdrzōdło;
  • brak mazurzynia, kere je ôbecne we dialektach pōłnocnoślōnskich i przechodnich dialektach ślōnsko-małopolskich (ôdzwierciedlenie mazurzynia we pisaniu dopuszczŏ sie jyno w regiōnalnych publikacyjach nienormatywnych);
  • uproszczyniŏ kōmbinacyje spōłgłosek ze ł: gowa, chop, wosy, tuste (użycie ł je możliwe we tekstach regiōnalnych na tych terynach, we kerych niy prziszła redukcyjŏ ł);
  • utrŏta ł we kōmbinacyjach spōłgłosek na kōńcu wyrazu, co wyrażŏ czas przeszły we polskij gŏdce, na przikłŏd we formach 1. i 2. ôsoby pojedynczyj liczby mynskij zorty;
  • twardość abo miynkość wymŏwy spōłgłoski ôbiyrŏ sie w znŏleżności ôd przijyntyj gŏdki we danym ślōnskim dialekcie; na abszlusach przimiotnikōw z ciōngłõ samogłoskōm zwynżonõ e możliwe sōm szkryfty: -kiyj, -giyj, -kiygo, giygo, -kiymu, -giymu или -kij, -gij, -kigo, gigo, -kimu, -gimu;
  • zachowanie j we ôdmianach -yj / -ij: ślōnskiyj, piyrwyj:
  • szkryft połōnczyń samogłoski ze spōłgłoskami n, m we plac nastympstw staropolskich samogłosek nosowych (ze wyjōntkym samogłoski ôdpadajōncyj ę we literackij polszczyźnie, wystympujōncyj na kōńcu wyrazu):
    • przed spōłgłoskami zewartymi a afrykatami:
      • -om-, -em- – przed spōłgłoskami wargowymi (we wymŏwie a we pisaniu);
      • -on-, -en- – przed przodniõ spōłgłoskōm gŏdkowõ (zymbowõ a zymbodołowõ) i zadniõ spōłgłoskōm gŏdkowõ (w tym drugim cufalu klang [ŋ] je wymŏwiany we placu połōnczyniŏ grafemōw);
      • -oń-, -eń- – przed jynzykiem postrzednim;
    • przed frykatami jejich nosowość znajduje odzwierciedlenie we szkryfcie: -on-, -en- (ślōnzok);
    • na kōńcu słowa -om (zgodnie ze grafemem -ą we literackij polszczyźnie).
  • trzi knify szkryftu kōntynuacyje staropolskij samogłoski nosowyj ôdpadajōncyj ę, wystympujōncyj na kōńcu wyrazu (we znŏleżności ôd regiōnalnyj wymŏwy):
    • -a – we Gōrnoślōnskim Industryjalnym Rejōnie (we rejōnie Katowic, w ciasnym synsie na Gōrnym Ślōnsku);
    • – na Ôpolskim Ślōnsku;
    • -ym, -e – na Cieszyńskim Ślōnsku (piyrszŏ ôpcyjŏ suży do szkryftu form czasownika pierwszoôsobowego, drugŏ – do form mian we bierniku);
  • pisanie elymyntōw epentetycznych jak t a d: zdrzōdło, strzoda, ôstrzōdka, pojstrzodek;
  • szkryft przedrostka noj- (z rōwnymi wariantami regiōnalnymi nŏj- a nej-) przi tworzyniu stopiyni przirōwnaniŏ przimiotnikōw a przisłōwkōw: nojgryfnij, nŏgryfnij, nejgryfnij;
  • szkryft piyrszyj ôsoby czasu przeszłego pojedynczyj liczby kōńcowego -ch we pŏru wariantach: godołech / godołch / joch godoł / jożech godoł / godołżech;
  • zmiynny szkryft samogłoski na kōńcu drzynia przeszłego czasu, w znŏleżności ôd dōminujōncyj wymŏwy we danym ślōnskim regiōnie: ō (bōł, robiōł) abo y (był, robiył), z możliwym wariantym pisarskiej formy z poprzedzajōncymi jã miynkimi spōłgłoskami jak robił;
  • pōminiyńcie ć po ś, ź we formie bezôkolicznika: godać, niyś, kraś;
  • przi pisaniu germanizmōw:
    • szkryft dyftongu au je taki sōm jak we miymieckij gŏdce: auto, ausdruk;
    • brak litery h wydużajōncyj piyrwyjszõ samogłoskã: bana, banka;
    • szkryft grafemu z we czasie wymŏwiania klangu [z], nawet jeźli grafem s ôstoł użyty we ôryginalnym szkryfcie miymieckigo słowa: szlagzana;
    • szkryft grafemu c we czasie wymŏwiania klangu [c], nawet jeźli grafem z je używany we ôryginalnym szkryfcie miymieckigo słowa: ancug, citrōna;
    • szkryft kōmbinacyje sz zamiast miymieckigo sch: szlagzana, szlauch;
    • zmiynny szkryft s / sz przed spōłgłoskami, niy ino w germanizmach, ale tyż w słowach niyniymieckigo byciŏ: stympel / stympel, skarbnik / szkarbnik;
    • szkryft kōmbinacyje aj zamiast miymieckigo ei: majzel (ôd miym. Meißel);
    • szkryft oj zamiast miymieckij eu: Ojgyn (ôd miym. Eugen);

Użycie[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Piyrszym wydawnictwej używajōncym nowego ślōnskigo szkryftu była ksiōnżka Óndry Łysohorskiego Spiwajuco piaść, wydanŏ we 2009 roku. Potym ukŏzały sie tutoriale ôpublikowane beze Pro Loquela Silesia: Gōrnoślōnski Ślabikŏrz i Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli. Piyrszŏ ksiōnżka, ôbyjmujōncŏ 46 lekcyje, we nakładzie 2000 tys. egzymplŏrzōw, trefiyła do szkōł, bibliŏtyk i dōmōw kultury. Gōrnoślōnski Ślabikŏrz bazuje na prōbach zwiōnzanych z tworzyniym „kaszubskigo ślabikŏrza”. Ôkrōm nauki czytaniŏ Gōrnoślōnski Ślabikŏrz przybliża bajtlōm chopske zwyki Ślōnzŏkōw. Drugŏ ksiōnżka je przeznaczōnŏ dlŏ szyrokigo kryngu czytŏczy. Zawiyrŏ miyndzy inkszymi informacyje ô roztōmajtych znakach gŏdkowych wystympujōncych w niykerych regiōnach Ślōnskŏ[1].

We szkryfcie napoczynto było tyż wydŏwanie ksiōnżek z seryje Canon Silesiae – Ślōnskŏ Bibliŏtyka[4].

Przikłŏd tekstu[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Naszo godka.
Jak jo bōł jeszcze mały, chodziōłżech we krōtkich galotkach, to jo słuchoł ôd mamy, ta naszo, ślōnsko godka. Jak poszołżech do szkoły, to sie to fest zmiyniyło, bo tam były rechtory a tam sie yno „mówiło”. Jak yno sie kerymu, przipadkowo coś wypsło, powiedzioł po naszymu, to słyszoł: „nie mów tak brzydko”. Joch tego niy rozumioł, ô co we tym wszystkim chodzi a pojōńć tyżech niy umioł, czamu godani szkodzi. Tata mi padoł: z czasym, wszystko sōm zrozumisz, czamu tyj godki naszyj we szkole używać niy umisz.
— Kodyfikacja pisowni. Gŏdōmy po ślōnsku[3]


Wejrzij tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Przipisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Beata Tokarzewska, Mowa śląska językiem regionalnym, JasNet.pl, 12 marca 2021 [dostymp 2021-02-11] [zarchiwizowane z adresy] (polski).
  2. Mirosław Syniawa: Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli. Chorzōw: Pro Loquela Silesiana, 2010. ISBN 978-83-62349-01-2.
  3. 3,0 3,1 3,2 Kodyfikacja pisowni. Gŏdōmy po ślōnsku, wom.edu.pl [dostymp 2021-02-11] [zarchiwizowane z adresy 2017-02-04] (polski).
  4. Canon Silesiae, Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej [dostymp 2021-02-15] (polski).