Rybnik

Ze Wikipedia
(Pōnkniyntŏ ze Rybńik)

Spůłrzyndne: 50°05'44" N 18°32'31" EGeůgrafja

Rybnik
Rynek w Rybniku
Rynek w Rybniku
Wapyn
Fana
Wapyn miasta Fana miasta
Państwo Flag of Poland.svg Polska
Historycznŏ krajina Ślōnsk
Wojewōdztwo POL województwo śląskie flag.svg ślōnske wojewōdztwo
Krys miasto z prawami krysu
Prawa miejskie przed 1308
Prezydynt Piotr Kuczera
Wiyrchnia 148,4 km²
Wielość miyszkańcōw (2021)
 - wielość
 - tyngość

135994
916,40 os./km²
Pocztowy kod 43-300
Rejestracyjnŏ tabula SR
Commons-logo.svg Galeryjŏ zdjyńć a grafik w Wikimedia Commons
Zajta internetowŏ

Rybnik je miasto we połedniowyj Polsce, we ślōnskim wojewōdztwie, kole 20 km ôd granice z Czeskōm Republikōm. Je miastym z prawami krysu a tyż siydzibōm władze rybnickigo krysu. Miyszkŏ sam 136 tysiyncy ludzi (2021) a społym z miastami Żŏry, Jastrzymbie, Wodzisłōw a inkszymi tworzi pōłmilijōnowõ aglōmeracyjõ (ôb. Rybnicki Wōnglowy Ôkryng), co jeji przedugszyniym na połedniu je ôstrawskŏ, a na pōłnocy katowskŏ aglōmeracyjŏ (GOP). Leży na terynie historycznego Gōrnego Ślōnska przi zestōmpiyniu rzyk Rudy i Nacyny. Podug geomorfologicznego potajlowaniŏ je położōny na Rybnickij Placie, co je czynściōm Ślōnskij Wyżyny. Przi cynzusie we 2011 zadeklarowało 27% miyszkańcōw Rybnika i 41,5% miyszkańcōw rybnickigo krysu ślōnskõ nŏrodowość.

Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Miano miasta pochodzi ôd staroślōnskigo słowa rybnik (inakszy: stŏw). Ônego dŏwnŏ gyszichta je skuplowanŏ ze rybiŏrstwym, w ôkolicy była przōdzij siyła stŏwōw. Przipōminŏ to aji rybnicki wapyn: ôbrŏzek ryby na modrym szildzie. Miasto założyli na przełōmie XIII a XIV stolyciŏ podle magdeburskigo prawa wele dŏwnijszyj rybiŏrskij ôsady. Piyrszŏ pisanŏ zmianka ô nim pochodzi z roku 1308.

Rybnik bōł ôd swojich zaczōntkōw tajlōm Raciborskigo Ksiynstwa. Do roku 1336 w nim regiyrowała ślōnskŏ lynijŏ Piastōw, niyskorzij Przemyślidziŏ; jednego czasu było tyż skuplowane z Ôpawskim Ksiynstwym (1336–1377). Ôd roku 1327, kej Leszek Raciborski słożōł cuzamyn ze inkszymi ślōnskimi ksiōnżyntami lynny hołd Janowi Luksemburskimu, nŏleżoł tyn land pod Ziymie Czeskij Korōny. W roku 1352 powstało Rybnicke Sztandowe Państwo, kere nojdużyj przinŏleżało familijōm Lobkowicōw (1557–1682) a Wyngierskich (1682–1788). Po piyrszyj ślōnskij wojnie przegranyj ôd Habsburgōw w 1742 Rybnik sie społym ze wiynkszościōm Ślōnska stoł tajlōm pruskigo sztatu. W 1788 było Rybnicke Sztandowe Państwo przedane przimo pruskimu krōlowi Fridrichowi Wilymowi II.

Anzichtskarta z Rybnika z poczōntku XX wieku
Terŏźniŏ ulica Ślōnskich Powstańcōw na anzichtskarcie z miyndzywojennego czasu

W 1818 sie Rybnik stoł siydzibōm krysu. Podle Topograficznego ôpisaniŏ Ślōnska z roku 1865 mioł 3169 miyszkańcōw, z tego 58% gŏdało w dōma po niymiecku, a 42% po polsku (abo ślōnsku). Wielki przełōm w gyszichcie do tego czasu prowincyjōnalnego miasteczka a bauerskigo regijōnu nastoł po wybudowaniu ajzynbanowyj sztreki (1855) a skirz rozwoju industryje we drugij połowie XIX stolyciŏ. W 1890 starŏ hamernia w Paruszowcu – założōnŏ jeszcze ôd Wyngierskich – była przebudowanŏ na modernõ hutã Silesia, co sie niyskorzij stała sławnŏ skuli produkcyje gŏrkōw, bechrōw i inkszych statkōw. W 1880 Jakob Müller zônaczōł w cyntrum Rybnika brŏwarniã, a w 1899 powstała fabryka maszyn do grubōw niyskorzij znōmŏ pod mianym Ryfama. Wōngle fedrowali na srogõ skalã ôd roku 1896 w Chwałowicach (Donnersmarck-Grube, niyskorzij KWK Chwałowice) a Niydobczycach (Römer-Grube, niyskorzij KWK Rymer), potym tyż ôd roku 1916 w Boguszowicach (Blücher-Schächte, niyskorzij KWK Jankowice). W 1886 ôtwarli ansztalt do psychicznie niymocnych, dlŏ kerego bōł postawiōny wielki kōmpleks neogotyckich budōnkōw na pōłnoc ôd cyntrum miasta.

Powstańcy za trzecigo ślōnskigo powstaniŏ (1921) na rynku w Rybniku

Za gōrnoślōnskigo absztimōngu po piyrszyj światowyj wojnie 71% miyszkańcōw Rybnika zawelowało za tym, coby ôstać w Niymcach, ale miasto tak by tak przikuplowali w 1922 ku Polsce (w rybnickym krysie za Polskōm było 65% welujōncych). Rybnicki krys bōł miyndzy wojnami jednym z dziewiyńciu krysōw autōnomicznego ślōnskigo wojewōdztwa. Granica sztatōw przebiegała yno pŏrã kilometrōw na pōłnocny zachōd ôd miasta, terŏźniŏ dzielnica Stodoły już była niymieckŏ. Po drugij światowyj wojnie Rybnik zaś przipŏd Polsce, terŏz choby tajla ślōnsko-dōmbrowskigo/katowskigo wojewōdztwa.

Spōczesne granice Rybnika sōm efektym administracyjnych pōmian we 70. latach XX wieku. Miyndzy rokym 1973 a 1977 przikuplowali ku niymu 13 gmin, w tym Chwałowice, Boguszowice a Niydobczyce, co ôd 50. lŏt były ôdrymbnymi miastami. Prziłōnczynie tych wszyskich miast, zidlōngōw a dziedzin spowodowało wartke zwiynkszynie liczby miyszkańcōw: ze 43 tysiyncy w roku 1970 na 122 tysiōnce w roku 1980. Tyż we 70. latach wybudowali w Rybniku elektrowniã, a skirz nij powstało Rybnicke Jezioro na rzyce Rudzie. Ekōnōmicznŏ transformacyjŏ po 1989 była prziczynōm upŏdku siyły przedsiymbiorstw we industryjalnym mieście na czele ze hutōm Silesia, kerõ zawarli w 1998. Do dzisio fōngujōm gruby KWK Jankowice a KWK Chwałowice, jak tyż Ryfama przedanŏ w 2010 spōłce Kopex Machinery.

Zabytki a turystyczne atrakcyje[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Bazylika św. Antōna z Padwy
  • Zabudowa we cyntrum miasta:
    • klasycystyczny Stary Rathaus na Rynku z 1822 roku, terŏz Miejske Muzeum; a modernistyczny Nowy Rathaus z 1928 roku;
    • publiczne budōnki w neogotyckim stylu: dŏwny lazaryt Julius (1869) z kaplicōm św. Juliusza (1894); starostwo (1884); głownŏ poczta (1905); Grundszula nōmero 9 – dŏwnŏ gimnazyjŏ (1910);
    • kościoły: farny Matki Boskij Bolesnyj (1797–1801); Na Gōrce – piyrszy gotycki farny kościōł przebudowany po roku 1797 na kierchowowõ kaplicã, obtŏczŏ go park św. Jana Sarkandra na placu dŏwnego kierchowa; wanielicki przebudowany w 1791 ze zōmeckigo magazynu necōw do ryb;
    • Krysowy Gyricht – klasycystyczny budōnek z roku 1789 zbudowany na placu dŏwnego rybnickigo zōmku;
  • Bazylika św. Antōna z Padwy – nojwyższy kościōł Gōrnego Ślōnska ze dwiyma 95-metrowymi wieżami zbudowany w neogotyckim stylu miyndzy rokami 1903 a 1906;
  • Ansztalt do psychicznie niymocnych – neogotycki kōmpleks z roku 1886 na pōłnoc ôd cyntrum miasta;
  • Gruba Ignacy w peryferyjnyj dzielnicy Niywiadōm – ôtwartŏ w 1792, ôd 1999 bergmański skanzyn;
  • Kolōnije familŏkōw z przełōmu XIX a XX stolyciŏ w dzielnicach Paruszowiec, Chwałowice a Boguszowice;
  • Rybnicke Jezioro – sztuczny wodny areał ô powiyrchni 4,5 km², co powstoł we 70. latach XX wieku społym ze elektrowniōm choby zdrzōdło wody do chłodzyniŏ turbin; suży tyż rekreacyjnym cylōm, żeglŏrski sezōn sam twŏ ôd kwiytnia do paździyrnika;
  • Przirodniczo-landszaftowy kōmpleks Cysterske Kōmpozycyje Wielkich Rud – kōmpleks lasōw ô powiyrchni 493,87 km², co sie roztopiyrzŏ na pōłnoc i zachōd ôd Rybnika, a na ônego wyglōnd miała bez stolycia ajnflus działalność cysterskigo klŏsztora Rudy (kole 10 km na pōłnocny zachōd ôd miasta);

Transport[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Głowny banhŏf w Rybniku

Z Rybnika dzisio jeżdżōm cugi we sztyrech rychtōnkach: Katowice, Bogumin, Racibōrz a Pszczyna/Biylsko-Biołŏ. Na terynie miasta fōnguje ôziym banhŏfōw a banowych halteszteli. Na głownym banhŏfie Rybnik sie zatrzimujōm aji miyndzynŏrodowe sznelcugi do Pragi, Wiednia, Warszawy a Budapesztu.

W Rybniku je nojwiyncyj rōndōw w cołkij Polsce: do roku 2022 ich zbudowali 44. Na wschōd ôd miasta kludzi autobana A1, keryj kōntynuacyjōm je czeskŏ autobana D1.

Miejskõ kōmunikacyjõ tworzi 40 lyniji ZTZ Rybnik. Jeżdzōm sam tyż niykere autobusy MZK Jastrzymbie.

Partnerske miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Eksterne linki[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Commons-logo.svg