Francyjŏ

Ze Wikipedia
(Punkńyńto ze Francyjo)
Przyńdź do: nawigacyjo, sznupaniy
ISO 639 Icon szl.svg Tyn artikel je narychtowany we ślabikŏrzowym szrajbōnku.
République Française
Francuskŏ Republika
Fana Francyje
Francyje
Fana Francyje Wapyn Francyje
Motto: (Fr.) Liberté, Egalité, Fraternité
(Swoboda, Rōwność, Braterstwo)
Hymn: Marseillaise
(Marsylianka)
Położyniy Francyje
Uoficjalno godka Francuskŏ gŏdka
Używane godki Francuskŏ gŏdka
Stolica Paryż
Polityczny systym republika ô symiprezydynckym (mieszanym) systymie regirōnku
Gowa państwa Prezydynt
François Hollande
Przikludziorz regjyrunku prymjer Francyje Manuel Valls
Rozlygowańy
 • cołkowity
 • strzůdlůndowe wody
40. we śwjeće
674 843 km²
Liczba ludźůw (lipjec 2007)
 • cołkowito 
 • gynstość zaludńyńo
20. we śwjeće
64 102 140
118 osůb/km²
Religijo (głůwno) rzimski katolicyzm a ateizm
Waluta 1 ojro = 100 ojrocyntów (EUR, €)
Czasowo zůna UTC w ty+1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 FR
Necowo důmyna .fr
Automobilowy kod F
Telefůniczny kod +33
Znoleżne terytoryja Gwadelupa, MartyńikMartynika, Francuskŏ Gujana, Reunion, Majotta, Wallis a Futōna, Francuski Połedniowy Terytoryja a Saint-Pierre a Miquelon
Autůnůmiczne terytoryja Francuskŏ Polinezyjŏ, Nowŏ Kaledōnijŏ,
Mapa {{{nazwa_dopeunioč}}}

Francyjŏ (fr. France /fʁɒ̃s/), Francuskŏ Republika (fr. République Française /ʁe.py.blik fʁɒ̃.sɛz/) – krej, kerego metropolitarnŏ tajla we zŏchodnij Ojrŏpie, atoli kerŏ mŏ aji zamorske terytoryja na inkszych kōntynentach.

Francyjŏ je piōntŏ pojstrzōd nojbarzi rozcapiyrzōnych krejōw na świecie a jedynŏstym we rankingu sztandardōw żywobyciŏ. Je ôna jednym ze bajstlyrzōw Ojrŏpejskij Unije aji Ôrganizacyje Skuplowanych Nŏrodōw. Je tyż czōnkym Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Frankofōnije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Istości ÔSN, kaj mŏ tyż prawo do weta.

Skuli srogij wielości ludzkōw, wiyrchu, ekōnōmijnygo potyncjału a nuklyjarnygo arsynału widzianŏ kej jedyn ze nojfestelnijszych krejōw świata.

Etymologijŏ miana[Sprowjej | sprowjej zdrzůdło]

Worta "Francyjŏ" przilazuje ôd germańskigo plymiynia Frankōw, ôd kerych sztat ôstoł zônaczōny.

Gyjografijŏ[Sprowjej | sprowjej zdrzůdło]

Wiyrch a ranty[Sprowjej | sprowjej zdrzůdło]

Metropolitarnŏ Francyjŏ je na ziymi ôd Pojstrzōdziymnygo morza na połedniu ku Pōłnocnymu morzu na pōłnocy a ôd Ryna na zŏchodzie do Biskajskij zatoki na wschodzie.

Francyjŏ mŏ ranty wele Belgije, Luksymburga, Miymcōw, Szwajcaryje, Italije, Mōnako, Andory a Szpanije.

Klimat[Sprowjej | sprowjej zdrzůdło]

Typy klimatu we Francyji

Metropolitarnŏ Francyjŏ je we sztrefie pokojnygo klimata, na kery ajnflus mŏ Azorski Wyż, choby we cołkij Zŏchodnij Ojrŏpie.

Gyszichta[Sprowjej | sprowjej zdrzůdło]

Ranty dzisiejszyj Francyje je podanu na ranty antycznyj Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiōli ja Rzimiany w I w.p.n.e. Gale s czasym wiyny gŏdkã a religijõ ôd agresorōw. We IV w.n.e germańske plymiōna, gōwnie Franki przelazły Ryn a podbiōły Galijõ.

Miniatura ze XIV w., kerŏ pokŏzuje krzest ôd Chlodwiga, piyrszygo krōla ôd Frankōw.

Jako samorzōndny krej Francyjŏ zipie ôd 843 r. bez tajlōng Karolińskigo Imperyjōm na wschodniõ, pojstrzodkowõ a zŏchodniõ tajlã, kaj zõchodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.

Karolingi regirowały we Francyji do 987r., kej swōj regirōng napoczōn Hugo Kapet, kery je fater dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Wiyrch francuskij mōnarchije je we czasie regirōngu ôd Ludwika XIV, mianowanygo "Krōlym Klarōm". We tym czŏsie Francyjŏ fest ajnflus na ojrŏpejski kōnszt, kulturã, ekōnōmijõ a politykã. Je tyż nojbarzi zaludniōnym krejem w Ojrŏpie.

Zdrzadłowŏ Galeryjŏ we Pałacu we Wersalu

Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792r., kej sztartła Francuskŏ Rewolucyjŏ a ôstoła zônaczōnŏ I Francuskŏ Republika. We 1799r. napoczōn regirować Napoleōn Bōnaparte, kery wiōn na siã titel I Kōnsula, a we maju 1804r. cysŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiōła mockã krejōw a zicła tam reskyre, kere przilazywały ze familije ôd Bōnapartygo. Po szlusie Napoleōna we Francyje zaś wrŏcŏ mōnarchijŏ. Niyskorzij, dochodzi do mocki swalōnkōw a pōmiōnōw systyma regirōngu ôd cysŏrstwa po republikã.

We XX w. Francyjŏ napoczynŏ być corŏzki mij ważnŏ we światowyj polityce. Eli jeszcze bez I Światowŏ Wojna Francyjŏ bōła aktywny szpiler, to II Światowŏ Wojna prziniesła ino miymiyckŏ przymoc a ôkupacyjŏ aji niyskrzij kolaboracyjŏ ś nimi, zônaczōły cŏłkowity upŏdek Francyje. Miało to ajnflus tyż na francuskõ ekōnōmijõ a wielość ludziōw. IV Republika ôstoła ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958 r. ôstŏć przewesklowanŏ we dzisiejszõ V Republika.

Polityka[Sprowjej | sprowjej zdrzůdło]

Francyjŏ je dymokracyjŏ, co je typym republiki. Grōndym prŏw we Francyji je Kōnstytucyjŏ ze 1958r., keryj we piyrszym artiklu je szrajbniynte, co "Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika". Ôd 2003r. tyn artikel gŏdŏ dalij, co "ônyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ".

Ôrgany regirōngu[Sprowjej | sprowjej zdrzůdło]

Ustŏwodŏwczy regirōng je we gracach Parlamyntu, kery dzieli sie na dwie izby: niższŏ – Nŏrodowe Zgrōmadzyniy a wyższŏ – Synat. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je terŏzki François Hollande a prymiyrzym Manuel Valls. <references>

Państwa Ojropy

AlbańijoAndoraAustrijoBelgijoBjołoruśBośńa a HercegowinaBułgaryjoChorwacyjoCzesko RepublikaCzorno GůraDańijoEstůńijoFinlandyjoFrancyjoGrecyjoIrlandyjoIslandyjoItalijoLiechtensteinLitwaLuksymburgŁotwaMacedůńijoMadźaryMaltaMjymcyMołdawijoMůnakoNorwygijoŃiderlandyPolskoPortugalijoRusyjoRůmůńijoSan MarinoSłowacyjoSłowyńijoSyrbijoSzpańijoSzwecyjoSzwajcaryjoTurcyjoUkrajinaWatykůnWjelgo Brytańijo