Ślůnsko godka

Ze Wikipedia
Przyńdź do: nawigacyje, sznupańo
Ślůnsko godka
Godany we Ślůnsk (we grańicach Polski a Czeskij Republiki), Mjymcy, USA
Używacze 509 000[1]
Familijo Indoojropejske godki

 Słowjańske godki
  Zachodńosłowjańske godki
   Lechicke godki
   Ślůnsko godka

Abecadło pomjyńůne łaćińske abecadło
Uoficjalny sztatus
Uoficjalno we ńikaj
Regulowano uod Ńy je regulowano
Kody
ISO 639-1 żodyn
ISO 639-2
ISO 639-3 szl
Languages of CE Europe-3.PNG

Ślůnsko godka (ślůnski, ślůnsko mołwa; roz za kedy mjanowano uod jeji używoczůw: pů naszymu; wymowa podug Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła: ['ɕlonskɔ 'gɔtka]) – godka, podug keryj godajům rdzynne ludźe Gůrnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludźůw Dolnygo Ślůnska.[2] We Norodowym Wszechuobecnym Wykoźe we 2011 roku bez 509 tyśůncůw perzůnůw pośwjodczůło ślůnski jako důmowo godka[1][3]. Tajla ś ńich przebywo za krejůma Polski - we Mjymcach, Czeskij Republice a USA. Ślůnsko godka, podug SIL International, wrachowuje śe do grupy lechickij zachodńosłowjańskich godkůw[4]. Nojbliższe ji godki to polsko, kaszubsko, godki sorbske (gůrno- a dolno-) a tyż czesko a słowacko. Ślůnsko mołwa uodrůżńo śe uod inkszych godek słowůma, fůnetykům a uortografijům. We polskij naukowyj literaturze důminuje poglůnd, co etnolekt ślůnski je skupinům gwarůw abo djalektůw/poddjalektůw we ramach polskij godki.

Mjanowańy[Sprowjej]

We ślůnskij godce[Sprowjej]

Godka mo kupa roztůmajtych mjanůw, używanych rzodźi lebo czyńśći. W Internecu nojbarzi popularne je ślůnsko godka. Drugim używanym tyż je przimjotńik ślůnski, kery pochodźi uod wyrażyńo "jynzyk ślůnski" (samo słowo jynzyk ńy mo we ślůnskim, na uopach do polskigo, znoczyńo godki; podańy je we godce gůrno- a dolnosorbskij, kaj używo śe uokryślyńůw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo śe tam jako reč a rěc, eli je babskij zorty).

Roz za kedy trefjo śe tyż pojstrzůd rodźimych ludźi używajůncych godki uokreślyńa: pů naszymu, ślůnsko rzecz, prawjyńy, rzůndzyńy, ślůnsko mowa (tyż mołwa).

We polskij godce[Sprowjej]

Skiż tygo, co ńy mo ślůnski statusa godki we przekůnańu ńykerych polskich godkoznowcůw, godo śe uo ńi dialekt śląski (ślůnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślůnsko gwara).

We inkszych godkach[Sprowjej]

Nojczyńśći mjano lo godki pochodźi uod łaćinskigo mjana Ślůnska - Silesia. Bestůż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madźarsko godka) a Сілезька мова (ukrajińsko godka). Ńykere godki zaadaptowały mjano zy mjymjeckigo Schlesien, jako bajszpil Šlešćina (gůrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлезиски јазик (macedůńsko godka). We czeskij godce pado śe Slezský jazyk abo Slezština.

Fůnologijo[Sprowjej]

Spůłgłoski[Sprowjej]

Systym spůłgłoskowy przedstowjo śe fest podańy na polsko godka:

  Dwuwargowe Wargowo-
zymbowe
Zymbowe Zadźůnsłowe Przodkowo-
půdńybjynne
Mjynko-
půdńybjynne
Zwarte p b   t d     k g
Zwarto-
szczelinowe
    ʦ ʣ ʧ ʤ ʨ ʥ  
Szczelinowe   f v s z ʃ ʒ ɕ ʑ x
Nosowe m   n   ɲ ŋ
Půłuodymkńynte w   l r j  

Samoguoski[Sprowjej]

Systema samoguoskowo ślůnskigo

We godce ślůnskij do śe normalńy wyrůżńić 7 samogłoskůw, nale we ńykerych djalyktach sům tyż jake samogłoski szpecyjolne.

Podstawowo systema samogłoskowo rozrůżńo samogłoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], szkryflanych kej a, e, e, i, o, ů, u a y.

Ćeszyński djalekt, glywicki djalekt, kluczborski djalekt a uopolski djalekt mojům tyż nosowe y, uoznaczůne kej [ɨ̃].

Historyjo[Sprowjej]

Bezmaś pjyrszy zac we ślůnskij godce

Pjyrszym hanszriftym, na kery śe przistowo, iże we ńim uostała użyto ślůnsko godka, je Kśynga Henrykowsko (Hańcowy Festbuch)[5]. Padze tam wywołane zdańe dai ut ia pobrusa a ti poziwai, kere uoznoczo dej, dyć jo pobrusza, a ty poczywej (pol: daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Bezto, co tyn zac barźi podany je na ślůnsko godka, pokozała śe starość, eli je to blank ślůnski abo polski, a jużći strzedńowjeczny miszůng tych godek.

Za pjyrsze, mjano ligwa Sleziana (ślůnsko godka) przekozało śe we chrůńice jydnygo żagańskygo klosztora, mjanowanyj Catalogus abbatum Saganensium a kero uostała naszkryflano za XIV wjeka (postrzůd rokůma 1392 a 1422).[6]

Ślůnski dźiśej[Sprowjej]

W teroźńich czasach zaboczyć śe do chudoba a pomjyrańy ślůnskij godki pod ajnflusym polskij[7]. Ńykere gramatikowe kůnstrukcyje charakterystyczne lo ślůnskigo, mjyńo śe na wszechuobecny polski, ntp. mjast Być na wjelaś rokůw stary godo śe czynsto Mjeć ileś lot. Ślůnsko godka rygjůnalno mo śe tyż u ńykerych kej godka ludźi bez ausbildůnga a ńyuoklanych[8].

Atoli ślůnsko godka tam, kaj je we użyću, ńy mo uoficyjalnygo statusa, to dźynki internecowi po prowdźe terozki uodżywo. Brano je tyż do ryklamůw[9]. Ze godki potocznyj uoddźylo śe typowy slang, powstajům nowe uokreślyńa, kej na tyn przikuod mobilńok (pol. telefon komórkowy) lebo szlustydźyń (pol. weekend)[10].

Na poczůnku styczńa zaczůn fungować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl pjastowańy a průmowańy ślůnskij godki. Postrzůd jigo założyćelůw je m.in. Bogdan Kallus, autor "Słownika gůrnoślůnskij godki", Mirosław Syniawa, kery we 2007 roku narychtowoł tekst internecowego dyktanda we ślůnskij godce, a Rafał Adamus, ekůnůmista ze Chorzowa[11].

Słowńictwo[Sprowjej]

Na formowańy śe słowńictwa godki ajnflus mjały pożyczki ze godek: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, fůngůjůncygo dowńij kej uodrymbno godka), mjymjeckij (tajli s germańskigo djalyktu ślůnskigo, ńiźli ze standardowygo mjymjeckigo) a tyż słowackij. W godce ty przewożo zdrzůdłosłůw zachodńo-słowjański. Srogo tajla wyrażyńůw bliższo je rodszy godce staropolskij, a kůnkretńy sůmśedńym djalyktům wjelgopolskimu i mołopolskymu a godce dolnołůžyckij, gůrnosorbskij i morawskij, kej wspůłczesnymu standardowymu polskimu.

Krům tygo, do śe tyż nolyźć słowa s takich godek, kej francusko, laszsko, łaćina, słowacko, starowysokomjymjecko, strzedńowysokomjymjecko, strzedńońiderlandzko a italsko[12].

Słowńictwo typowo ślůnske[Sprowjej]

Do polskigo wlazły uode ślůnskigo uokryślyńa, na kere śe ńy dało nolyźć jakigo polskigo, kej lo familoka.

Choća tela godek mjoło ajnflus na ślůnski, mo uůn tyż słowa, kere sům typowo ślůnske. Ńy uobstały śe uůne we inszych godkach, djalyktach lebo gwarach, uostały śe ino we ślůnskich. Godkoznowce za taky uokryślyńa uznowajům mjyndzy inkszymi swaczyna, kopruch, starzik, dokorzůnd a inksze[13]. Co wjyncyj, do śe tyż trefić jake słowa ślůnske we inkszych godkach. Towům pożyczkům we polski godce sům uokryślyńa jodła, jako bajszpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźůnka), nale sům tyż take bez polskigo uodpowjedńika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje śe tyż ślůnske gysztele, jako bajszpil po ptokach (pol. za późno). We wilamowickim majům słowo uöbroz, kere śe mo za polski ajnflus[14], nale we literackij godce ńy uokozuje śe prelabjalizacyjo, stůnd moge to być uod ślůnskigo.

Alfabyt ślůnskij godki[Sprowjej]

Już uod somygo anfangu robůt nad ślůnskům kodyfikacyjům bůły problymy kej uoddoć głoski kere ńy wystympujům we polskij godce, a gynał ů a u pochodzůnce s prelabjalizacyje. Dowańy sam ł kej we słowje uoko ńy mjało cweku, kej ńy bůło tukej zachowane starodowne prawidło uo ł jako nachfolgera l welaryzowanygo.

W Internecu, kej tyż i poza ńim[15] wywołany je nostympujůncy alfabyt[16]:

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

Atoli ten warjant szkryflańo je używany nojczyńśći, istńijům tyż inksze szrajbůngi, zawjyrajůnce np. v, ú, ũ a ô. Pojawjajům śe uůne atoli sporadyczńy. Uogůlńy, godka ślůnsko może być szkryflono 10 alfabytůma, co sům gorzij lebo lepij widźane[17].

Djalykty a zrůżńicowańy rygjůnalne[Sprowjej]

Grańica czesko-polsko je stykym dwůch djalyktůw ślůnskich - ćeszyńskigo a laszskigo.

Godka ślůnsko ńy je wszandy jednako we wszyjskich tajlach Gůrnygo Ślůnska. Inakszy godo śe wele Ćeszyna, inakszy – wele Uopola. To, co je mjanowone u użytkowńikůw ślůnskigo djalyktůma[18][19], bez ńykerych godkoznowcůw polskich uokreślo śe kej gwary etnolektu ślůnskigo[20]. Wspůłcześńy do śe wyrůżńić 7 uodmjon godki ślůnskij: ćeszyńsko, gliwicko, jabłůnkowsko, kluczborsko, ńymodlińsko, průdńicko a uopolsko[21].

Ślůnski ńy je jydnolity a na růżnych uobszarach kulturowo-historycznych do śe trefić zarůwno roztůmajte znoczyńo tych samych słůw, kej a jejich růżno wymowo. Ńy wszyjske wjync cechy djalyktu uopisane wystympujům na wszyjskych jigo uobszarach. Czynsto ale wystympujům m.in. labjalizacyjo, mazurzyńy a jabłůnkowańy.

Kodyfikacyjo a godka literacko[Sprowjej]

Bibljoteka Kůngresu USA jako pjyrszo mjyndzynarodowo uorgańizacyjo nodoło ślůnskimu statusa godki

Terozki trwo robota nade wytworzyńym literackij godki ślůnskij. Używany we Internecu waryjant ślůnskij godki je uoparty zauobycz na djalyktach, we kerych śe godo we becyrku Katowic a Gliwic. Uod lot 30. XX w. egzystuje już ślůnsko mikrogodka literacko – laszsko, ustandaryzowano bez frydeckigo pisorza Erwina Goja, wywołanygo kej Óndra Łysohorsky, nale zostoł uoparty na grůńće pograńicznyj ślůnsko-morawskij gwary gůrnouostrawskij, beztůż ńy je uůn reprezyntantym lo zespoła djalyktůw ślůnskych.

Bibljoteka Kůngresu USA 18 lipca 2007 wepisała ślůnsko godka we regest godek śwjata[22]. Ślůnsko godka uostała tyż zaregistrowano we Mjyndzynorodowy Uorgańizacyji Godkowyj, kaj przidano uůnyj kod ISO: "szl"[23]. Bůły to pjyrsze kroki zdatne do stworzyńo m.in. ślůnskij Wikipedyje.

Bajszpil użyćo godki[Sprowjej]

Wszyjske ludźe rodzům śe swobodne a růwne we swojim werće a prawach. Sům uůne uobdarzůne filipym a sůmńyńym a majům powinność wzglyndym inkszych jak brat s bratym postympować.
— Artikel 1.


Wymowa we IPA:

/'fʂɨjske 'luʥɛ 'rɔʣom ɕɛ sfɔ'bɔdnɛ a 'rovnɛ vɛ 'sfɔjim 'vɛrʨɛ a 'pravax som 'wonɛ wɔbda'ʐonɛ fi'lipɨm a sum'ɲɨɲɨm a 'majom pɔ'vin:ɔɕʨ 'vzglɨndɨm 'iŋkʂɨx jak brat s 'bratɨm pɔstɨm'pɔvaʨ/

Przipisy

  1. 1,0 1,1 Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland
  2. Tomasz Kamusella. 2013. The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics (z 1-35). Die Welt der Slaven. Vol 58, Nr 1.
  3. Podug Norodowygo Wszechuobecnygo Wykozu ze 2002 roku 56 tyśyncy Ślůnzokůw (40 tyśyncy s wojewůdztwa ślůnskigo) zadeklarowało, iże důma posuguje śe godkům ślůnskům.
  4. SIL International
  5. http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#02.
  6. http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#03.
  7. http://www.gornyslonsk.republika.pl/slgskg.html
  8. http://zdaryna.nowiny.pyrsk.com/zpuna3.php?tymat=0
  9. http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=34281&w=76959439
  10. http://punasymu.com/_indexs.php?id=rozmuwki/rozmuwki_nowomodne-s
  11. (pl)"Silesiana: Śląska mowa nie dla idiotów" Gazeta Wyborcza, 25 lutego 2008.
  12. Dykcjunorz polsko-ślůnski we serwiśe slunskoeka.pyrsk.com
  13. http://artur.czesak.webpark.pl/Stronica/Slask/index.html
  14. http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm
  15. Je uůn tyż powszechńy używany na transparyntach RAŚ s napisym GŮRNY ŚLUNSK (relacyjo z IMA we Wikinews)
  16. Wyniki sznupańo "ślůnsko godka".
  17. http://www.dyktando.org/?id=ortografia
  18. Informacyje na zajće uorgańizacyje Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego
  19. Zaręba Alfred, Szkice z dialektologii śląskiej; Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988 - 504 s.: mapy, 1 portr.
  20. Uo zaliczańu gwar ślůnskich do polskij godki, uob. B. Wyderka, O wielojęzyczności Śląska, "Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego" 2004 nr 55-56.
  21. http://slunskoeka.pyrsk.com/farby.html
  22. katowice.naszemiasto.pl
  23. SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl.


Uobejzdrzij tyż[Sprowjej]

Linki zewnyntrzne[Sprowjej]

Słowjańske godki
Wschodńe starowschodńosłowjańsko † | ruteńsko † (bjołorusko, polesko, ruśińsko, ůkrajińsko) | rusko
Zachodńe czesko | dolnosorbsko | gůrnosorbsko | kaszubsko | knaan † | morawsko | polsko | połabsko † | słowacko | słowińsko | ślůnsko
Połedńowe bůłgarsko | cerkewnosłowjańsko | macedůńsko | serbsko-chorwacko † (bośńacko, chorwacko, Hradsko, czornogůrsko, serbsko) | słoweńsko, prekmursko | staro-cerkewno-słowjańsko †
Inksze protosłowjańsko † | mjyndzysłowjańsko | slovio
martwe