Ôpole

Ze Wikipedia
(Pōnkniyntŏ ze Uopole)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Spůłrzyndne: 50°40' N 17°56' EGeůgrafja

Ôpole
Stare Miasto w Ôpolu
Stare Miasto w Ôpolu
Wapyn
Fana
Wapyn Ôpolŏ Fana Ôpolŏ
Państwo Flag of Poland.svg Polska
Historycznŏ krajina Ślōnsk
Wojewōdztwo POL województwo opolskie flag.svg ôpolske
Data założyniŏ X stolecie
Prawa miejskie przed 1217
Prezydynt Arkadiusz Wiśniewski
Wiyrchnia 148,99 km²
Wysokość 176 m n.m.
Wielość miyszkańcōw (2017)
 - wielość
 - tyngość
 - aglomeracyjŏ

130 500
863,5 os./km²
267 000
Numeracyjnŏ cōuna 77
Pocztowy kod 45-001 do 45-910
Rejestracyjnŏ tabula OP
Położynie na karcie Polski
Ôpole
Ôpole
Ôpole
TERC (TERYT) 1661011
SIMC 0965016
Amt miastowy
Rynek-Ratusz
45-015 Ôpole
Commons-logo.svg Galeryjŏ zdjyńć a grafik w Wikimedia Commons
Zajta internetowŏ

Ôpole (pol. Opole, łać. Oppelia, Oppolia, Opulia, mjym. Oppeln, śl-mjym. Uppeln) – miasto na prawach krysu we połedniowo-zachodnij Polsce, siydziba władz ôpolskigo wojywōdztwa a ôpolskigo krysu. Stolica Gōrnego Ślōnska społym z Raciborzym a Ôpolskigo Ślōnska. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na Ślōnskij Nizinie, nad Ŏdrõ. Dŏwnij nojsrogsze miasto Gōrnego Ślōnska.

Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Miasto leży we pōłnocno-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, w cyntrum Ôpolskigo Ślōnska, na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: zachodniŏ tajla na Wrocławskij Pradolinie, a weschodniŏ na Ôpolskij Rōwni. Ôba te przestrzyństwa sōm tajlami makroregionu Ślōnskŏ Nizina. Ôpole stanowi cyntralnõ tajla ôpolskij aglomeracyje. We Ôpolu a ôkolicy gŏdŏ sie we ôpolskim dialekcie ślōnskij gŏdki.

Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Strzedniŏ tymperatura a ôpady dla Ôpolŏ
Miesiōnc Sty Lut Mar Kwi Mŏj Czy Lip Siy Wrz Paź Lis Gru Rocznŏ
Strzednie tymperatury we dziyń [°C] 1.9 3.5 8.1 15.9 20.6 23.5 25.5 25.2 19.9 14.3 8.8 3.0 14,2
Strzednie dobowe tymperatury [°C] -1.0 0.0 3.6 9.8 14.6 17.7 19.6 19.3 14.2 9.7 5.4 0.3 9,4
Strzednie tymperatury we nocach [°C] -3.9 -3.2 -0.3 3.9 8.8 12.1 14.2 13.8 9.1 5.7 2.3 -2.4 5,0
Opady [mm] 34 30 31 38 67 76 83 80 50 41 42 39 51
Strzednia liczba dni z ôpadami 20.3 17.5 17.1 11.1 12.9 12.2 14.4 10.3 11.7 13.2 15.4 19.5 175,6
Wilgłość [%] 84.8 81.7 76.1 68.6 70.9 71.3 72.1 73.4 77.7 81.9 84.8 86.4 77,5
Źrōdło: [1] 2021-02-15

Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Rekōnstrukcyjŏ grodu ôpolskigo z X–XII stoleciŏ
Powojynnŏ panorama Zaŏdrza

Historyjŏ Ôpolŏ zaczła sie we 845 roku jak podŏwŏ to Bajerski Geograf. Anōnimowy kronikarz wykŏzoł ôwdy istniynie takigo grodu i plymiynia ô mianie Ôpolanie. Przed 1217 rokym Ôpole zyskało miastowe prawa, nadane mu z rōnk princa Kazimierza I ôpolskigo. Po śmierci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we włŏdanie Habsburgōw. W czasie dalsze dwiesta lata Ôpole na dwa lata trefiyło we rynce Szwecyje (1632–1634) jak tyż na 21 lŏt we rynce polskij dynastyje Wazōw (1645–1666). Potym przejōnli jy Habsburgowie. W 1741 roku do Ôpolŏ wkroczyły wojska pruske.

Rok niyskorzij, po wrocławskim pokoju, miasto społym z cołkim Ślōnskiem znŏdło sie we granicach Prus. W latach 1756–1763, w czasie trwaniŏ siedmioletniej wojaczki, Ôpole dwukrotnie ôstało zdobyte bez Austryjõ i rŏz bez Rusyjõ. Pokōj we Hubertsburgu ôstawiōł plac pod panowaniym Prus. W 1818 roku Ôpole ôstało stolicōm ôpolskij rejyncyje a utworzōno było w nim amt rejyncyje. W 1843 miasto dostało piyrsze połōnczynie banowe z Wrocławiem. Gradus tego placu zaczła rōść, co tyż dowiodło przeniesiynie rejōnowyj dyrekcyje bany z Katowic do Ôpolŏ. Stało sie to po I wojaczce światowyj. W latach 1922–1938 Ôpole ôstało siydzibōm władz rejyncyje jak tyż prowincyje gōrnoślōnskiej. W czasie II wojaczki światowyj wy mieście funkcjōniyrowały ôbozy roboty przimusowyj i party robocze zebranych wojynnych. W 1945 roku, po zajyńciu Ôpolŏ bez wojska sowiecke, przikludzōno było sam przimusowych polskich wysiedlyńcōw zza Buga. Kresowianie brali czynny udzioł w rewitalizacyji tego placu.

Ôd 1950 roku miasto stało sie stolicōm ôpolskigo wojywōdztwa. We 1963 roku zôrganizowano było w Ôpolu I Krajowy Festiwal Śpiywki Polskij. 34 lata niyskorzij miasto ôstało zniszczōne bez tragicznõ w skutkach potop. We 1999 roku Radni Wojewōdzkigo Sejmiku ôbrali erbowŏ cecha rodowy ôstatnigo princa piastowskiego Jōna II Dobrego na wapyn ôpolskigo wojywōdztwa. W 2004 roku papiyż Jōn Paul II dostoł doktorat honoris causa Uniwerzytetu Ôpolskigo. Trzi lata niyskorzij powstoła w Ôpolu Podstrefa Wałbrzyskiej Ekstra Cōuny Ekōnōmicznyj[2].

Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Dwudzieste siōdme pod wzglyndym populacyje miasto we Polsce – ôficjalnie 128 208 miyszkańcōw, piytnŏste pod wzglyndym wiyrchnie – 148,99 km²[3].

Populacyjŏ Ôpolŏ na przestrzyństwach lŏt:

Zabytki[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Tum Podwyższenia Świyntego Krziża
Piastowskŏ Wieża

Nojwŏżniyjszymi zabytkami Ôpola sōm:

Ekōnōmijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]

We Ôpolu we roku 2017 w regeście REGON zaregistrowanych było 21 966 podmiotōw nŏrodnyj ekōnōmije, z czego 13 798 stanowiyły ôsoby fizyczne kludzōnce działalność ekōnōmicznõ. W tymże roku zaregistrowano było 1319 nowych podmiotōw, a 1291 podmiotōw ôstało ôdregistrowanych. Na przestrzyństwach lŏt 2009–2017 nojwiyncyj (1 601) podmiotōw zaregistrowano było we roku 2010, a nojmynij (1 267) we roku 2012. We tym samym ôkresie nojwiyncyj (1 561) podmiotōw wykreślono z regestu REGON we 2009 roku, nojmynij (929) podmiotōw ôdregistrowano było za to we 2010 roku. Podle danych z regestu REGON postrzōd podmiotōw posiadajōncych natura prawnõ w Ôpolu nojwiyncyj (2 608) je stanowiōncych spōłki handlowe z ôgraniczōnõ uwŏżnościōm. Przi Analizowaniu regest pod winklym numerōw zatrudniōnych prŏcownikōw idzie stwiyrdzić, iże nojwiyncyj (21 050) je mikro-fyrm, zatrudniajōncych 0–9 prŏcownikōw. 0,8% (177) podmiotōw za zorta działalności deklarowało bauerstwo, leśnictwo, łowiectwo a rybactwo, za industryjŏ i baukōnszt swoja zorta działalności deklarowało 16,9% (3 716) podmiotōw, a 82,3% (18 073) podmiotōw w regeście zakwalifikowanŏ je za ôstała działalność. Postrzōd ôsōb fizycznych kludzōncych działalność ekōnōmicznõ w Ôpolu nojczyńścij deklarowanymi zortami przewŏżajōncyj działalności sōm Handel hurtowy i detaliczny; sprŏwōnek wozideł autowych, przi włōnczaniu motorcykle (22.7%) jak tyż Działalność profesjōnalnŏ, naukowŏ i technicznŏ (16%).

Kultura[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Ôpole je jednym ze nojwŏżniyjszych ôstrzodkōw kulturalnych a intelektualnych we Polsce, ô dugij tradycyji. We Ôpolu dzioła pŏrã muzeōw i galeryje. Nojstarszym z nich je Muzeum Ślōnska, kere ôstało założōne już we 1900. Terŏźnie powstŏwŏ sam Muzeum Polskij Śpiywki, kere grōmadzi zbiory zwiōnzane z polskõ muzykōm i Krajowym Festiwalym Polskij Śpiywki we Ôpolu.

Festiwal we Ôpolu poprzedzajōm trefiyniŏ przedfestiwalowe take jake Hip-Hop Opole eli Kawiarenki z Gwiazdami. Je tyn fajer fanowa miasta Ôpole i produkt z kery je kojarzōne miasto w Polsce. Ôpole ôstało ôkryślōne bez Jerzego Waldorffa we czasie I KFPP za Stolica Polskij Śpiywki co je mottym rozpoznawczym miasta.

Kamrackie miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Kamrackie miasta
Miasto Państwo Data napoczyńciŏ spōłprace
Bjełgorod Rusyjo Rusyjŏ 14 kwietnia 2004
Bruntál Czesko Rypublika Czechy 8 grudnia 1997
Carrara Italijo Italijŏ 2 września 2006
Grasse Francyjo Francyjŏ 24 paździyrnika 1964
Hrabstwo Roanoke Zjydnoczůne Sztaty Zjednoczōne Stany 30 listopada 1994
Ingolstadt Mjymcy Miymcy 4 listopada 2005
Iwano-Frankiwsk Ukrajina Ukrajina 5 kwietnia 2005
Kuopio Finlandyjo Finlandyjŏ 7 lutego 1980
Olita Litwa Litwa 3 czyrwnia 1993
Mülheim an der Ruhr Mjymcy Miymcy 29 kwietnia 1989
Posedom Mjymcy Miymcy 6 czyrwnia 1973
Székesfehérvár Madźary Madziary 28 paździyrnika 1978

Ôsoby zwiōnzane z Ôpolem[edytuj | edytuj zdrzōdło]

  • Max Glauer (nar. 1867 w Wrocławiu, um. 1935 w Ôpolu) – fotografista
  • Miroslav Klose (nar. 1978 w Ôpolu) – fuzbalŏk

Panoramy miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]

Uopole-panorama bez opisu.jpg
Panorama Opole Oppeln.JPG
Zaodrze - panorama z Wiezy Piastowskiej.jpg
PL Opole staryzwm.jpg
Panorama,most,piastowski,opole,2015.jpg

Przipisy

  1. climatebase.ru (ang.). [dostymp 2021-02-15].
  2. Historia Opola, opoledzisiaj.pl [dostymp 2021-01-23] (polski).
  3. Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostymp 2021-01-23] (polski).